Мутәхәссисләр майк помпейониң нутқини хитайда «түзүм өзгәртиш» чақириқи дәп баһалиди

Мухбиримиз ирадә
2020-07-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди «никсон президент кутупханисида» сөздә. 2020-Йили 23 июл.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди «никсон президент кутупханисида» сөздә. 2020-Йили 23 июл.
AP

Америка ташқи ишлар министири майк помпео 23-июл күни «коммунист хитай вә әркин дуняниң келәчики» мавзулуқ муһим нутуқ сөзлиди. У бу нутқида американиң йиллардин бери хитайға қаратқан сияситини «қариғуларчә» дәп атиди шундақла әмди дәврниң өзгәргәнликини әскәртип; «биз әгәр ши җинпиң чүши һөкүмран болған 21-әсир әмәс, әркин 21-әсиргә еришимиз дәйдикәнмиз, хитай билән қариғуларчә мунасивәт орнитишни тәшәббус қилидиған сиясәтни давамлаштурмаслиқимиз, униңға қайтмаслиқимиз керәк. . . Әгәр әркин дуня өзгәрмисә, коммунист хитай бизни өзгәртиветиду.» Дегән сөзләрни қилди.

Биз америка ташқи ишлар министири майк помпейониң нутқи һәққидә көз қарашлирини елиш үчүн америкадики бир қисим хитай ишлири мутәхәссислирини зиярәт қилдуқ.

Америкадики тонулған хитай ишлири мутәхәссиси гордон чаң майк помпейониң бу нутқини «йепйеңи хитай сияситиниң сигнали», деди. У сөзидә «мәнчә майк помпейониң нутқи интайин зор тарихий әһмийәткә игә. У американиң хитайға қаритидиған йепйеңи сияситиниң сигнали вә мән буни наһайити яхши әһвал дәп қараймән» деди.

Гордон чаң әпәнди бу һәқтики көз қаришини «дөләт мәнпәәти» намлиқ тор зһорнилидиму елан қилған. У мақалисидә нурғун кишиләрниң американи «йеңи соғуқ уруш» башлаватиду, дәп баһалаватқанлиқини ейтип, буни тоғра дәп қаримайдиғанлиқини, чүнки хитайниң америкаға болған дүшмәнликиниң йеңилиқ әмәсликини, әгәр бу йәрдә йеңилиқ бар дейилсә у һалда бу йеңилиқниң американиң хитайниң дүшмәнликини тонуп йетиши икәнликини баян қилған. У бу нуқтидин қариғанда майк помпейониң шу күнки нутқида «биз америка 50 йилдин бери хитайға йүргүзүп кәлгән ‹мунасивәт орнитиш' сияситини чөрүп ташлидуқ, әмди биз хитай реҗимини өзгәртиштин ибарәт йепйеңи сиясәткә қучақ ачимиз» дегәнликини оттуриға қойған.

Биз йәнә, америкадики нопузлуқ истратегийә тәтқиқат органлиридин болған «ранд тәтқиқат мәркизи» ниң хитай, японийә вә тәйвән мәсилилири бойичә мутәхәссиси доктор сикот херолдниму зиярәт қилдуқ. У америка ташқи ишлар министири майк помпейониң 23-июл күнидики нутқиниң америка хитай билән 1972-йили дипломатик мунасивәт орнатқан, 1979-йили мунасивәтләрни әслигә кәлтүргәндин буянқи сөзлигән әң дәриҗидин ташқири нутқи, дәп баһалиди. Диққәт қозғайдиғини, сикот һералдму бу нутуқниң реҗим өзгәртиш қараридәк аңлинидиғанлиқини ейтти. У мундақ деди: «хитай билән мунасивәт орнатқандин буян американиң ташқи ишлар министири дәриҗисидики бири хитай һәққидә бундақ сөз қилип бақмиған. 2017-Йилидики дөләт хәвпжлики истратегийәси доклатида хитай билән мунасивәтләр ‹зор дөләтләрниң риқабити' дәп катогорийәләштүрүлгәниди. Бирақ помпейо әпәндиниң бу нутқи америка хитайда реҗим өзгәртишни чақириватқандәк аңлиниду. Бу, ‹зор дөләтләрниң риқабити' дин аллиқачан һалқип кәткән бир әһвал»

У сөзидә йеқиндин буян американиң хюстондики хитай консулханисини тақиши, уйғур елидики лагерларни җаза лагери дәп атиши һәм шундақла хитайниң хоңкоңдики һәрикәтлирини әйиблиши вә тәйвән билән болған алақини тәкитлишидәк кәйни-кәйнидин йүз бериватқан вәқәләрдин қариғандиму американи һәқиқәтән хитайға қаратқан позитсийисини өзгәртти, дәп қарашқа болидиғанлиқини ейтти. Бирақ у йәнә американиң юқириқидәк һәрикәт қилишиға хитайниң өзиниң сәвәб болғанлиқини тәкитлиди.

Ташқи ишлар министири майк помпейо шу күндики нутқида алаһидә қилип бундин кейин американиң хитайдики әркинликни сөйидиған кишиләр билән қоюқ алақә орнитидиғанлиқини вә уларни күчәйтидиғанлиқини алаһидә тәкитләш билән биргә, уйғур елидики лагерларни «җаза лагерлири» дәп атиғаниди.

Америкадики йәнә бир тонулған сиясий ишлар мутәхәссиси доктор андерс кор бизгә елхәт арқилиқ қайтурған инкасида майк помпейониң бу нутқиниң һәқиқәтән американиң хитай сияситидики зор өзгириштин дерәк беридиғанлиқини билдүрди. У елхетидә: «трамп һөкүмити мақуллиған уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни вә хоңкоңға алақидар қанунлар һәм шундақла хитай һөкүмити билән хупиянә һәмкарлишип униң үчүн хизмәт қилған кишиләрни җазалишидин қариғанда американи бу җәһәттә реал һәрикәт қиливатиду дейишкә болиду» деди.

Ташқи ишлар министири майк помпейо шу күндики нутқида шималий атлантик әһди тәшкилати дөләтлири, г-20 вә г-7 дөләтлирини хитайға ортақ тақабил турушқа чақирған. У буниң үчүн әркин дөләтләр бирлишип хитайға тақабил туридиған йеңи бир гәвдә яритиши керәкликини тәкитлигән иди.

«Ранд тәтқиқат мәркизи» ниң тәтқиқатчиси сикот һеролд сөзидә «әгәр америка һәқиқәтән шерик дөләтләрниңму мәнпәәтини өз ичигә алған бир көләмлик истратегийә яритип чиқалиса у һалда бу һәмкарлиқ тамамән мумкин» дәп көрсәтти. У мундақ деди: «мәнчә нурғун әркин дөләтләр һазир хитайниң һәрикәтлириниң һәқиқәтән қобул қилғили болмайдиғанлиқини һес қилип йәтти вә уларда униңға қарши туруш истикиниңму күчийиватқанлиқини көрүвалғили болиду. Мәсилән японийә узундин буян сенкако араллири мәсилиси вә сода мәсилисидә хитайниң тәһдитигә учрап кәлди, җәнубий корийәму шундақ. Австралийә билән йеңи зилландийә өзиниң сиясәт саһәсидә хитайниң тәсирини чоңқур һес қилди. Уларму һазир аста-аста хитайға тақабил туруш үчүн йеңи қәдәмләрни ташлаватиду. Мәсилән, әнглийә йеқинда хуавей билән 5-г билән һәмкарлишишини тохтатти, австралийә хитайниң җәнубий деңизда илгири сүрүватқан игилик һоқуқини етирап қилмайдиғанлиқини җакарлиди шундақла хоңкоң һәққидә бир қисим тәдбирләрни алидиғанлиқини ейтти. Шуңа мән бу дөләтләр билән һәмкарлишиш пурсити һәқиқәтән мәвҗут дәп қараймән. Бирақ уларниң хитайға тақабил турушта американи толуқ қоллап-қуввәтлиши үчүн америка чоқум шерик дөләтләрниңму мәнпәәтини өз ичигә алидиған кәң көләмлик истратегийә түзүп чиқиши вә бу дөләтләргә толуқ ишәнч бериши керәк».

Гордон чаң әпәнди болса бу һәқтики сөзидә хитай һөкүмитиниң дуняға зиян салидиған һәрикәтлиригә қарита әркин дуняниң бирлишиштин башқа таллиши йоқ, шуңа бу дөләтләр ақивәттә бирликтә хитайға тақабил туриду, дәп қараймән» деди.

Гордон чаң йәнә: «мәнчә нурғун америкалиқлар хитайниң америкаға болған дүшмәнликигә йәнила сәл қараватиду. Уларниң нийитиниң қанчилик қарилиқини һес қилалмайватиду. Хитай америкаға җиддий йосунда тәһдит әп келәләйду. Шуңа биз дәрһал қарши һәрикәткә өтүшимиз, вақит исрап қилмаслиқимиз керәк» дәп әскәртти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт