Майк помпейо: «хитай һөкүмитиниң учур дунясини контрол қилишқа урунуши чекигә йәтти!»

Мухбиримиз әзиз
2020-08-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөзләватқан көрүнүш. 2020-Йили 5-авғуст, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөзләватқан көрүнүш. 2020-Йили 5-авғуст, вашингтон.
AP

Америка-хитай мунасивитиниң барғансери йириклишип бериши билән нөвәттә икки тәрәп оттурисидики «дипломатийә уруши» му йеңи темилар бойичә давам қилишқа башлиди. Америка ташқи ишлар министири майк помпейониң 5-авғуст күни америка ташқи ишлар министирлиқида сөзлигән нутқини бу һалниң әң типик инкаси, дейишкә болиду.

Майк помпейо алди билән хитай һөкүмитиниң нөвәттә әркин дуня үчүн қандақ бир тәһдиткә айлинип қеливатқанлиқини сөзләп келип, униң бу қәдәмни ички қисимдин башлиғанлиқини тәкитлиди. Шундақла уйғурларниң буниңдики әң дәсләпки қурбан бәргүчиләр болуп қалғанлиқини билдүрди. Майк помпейониң пикричә, дәл мушу сәвәбтин техи йеқинда америка малийә министирлиқи уйғур дияридики кишилик һәқләрни дәпсәндә қилғучи шәхсләр вә муәссәсиләргә «йәр шари магентиски қануни» бойичә җаза бәргән.

Ташқи ишлар министири майк помпейо бу қетимқи нутқида алаһидә тәкитлигән йәнә бир әһвал хитай һөкүмитиниң нөвәттә җәнубий хитай деңизи тәвәсидики зорлуқ һәрикәтлири болди. Униң баян қилишичә, хитай һөкүмитиниң һәрбий җәһәттики иғвагәрчиликидин башқа нөвәттә хитай белиқчилиқ кемилириниң бу җайларда зорлуқ билән белиқ тутуши бу районниң бихәтәрликигә йеңи тәһдитләрни елип кәлмәктә икән.

Майк помпейониң қаришичә, хитай һөкүмитиниң паракәндичилики һазир буниң биләнла түгимәстин американи йеңи нишан қилған һалда учур дунясини бойлап кеңәймәктә икән.

У бу һәқтики мәсилиләрни сөзләп келип нөвәттә америка һөкүмитиниң «пакиз тор бошлуқи» бәрпа қилиш үчүн бир қатар тәдбирләрни еливатқанлиқини шәрһләп өтти. Униң баян қилишичә, аллиқачан «ишәнчсиз» дәп бекитилгән «тик-ток» (дуйин), «үндидар» қатарлиқларни әп магизинлиридин йоқитиш буниңдики бир муһим қәдәм икән. Чүнки бу әпләр америка хәлқиниң хусусий учурлири үчүн еғир тәһдит пәйда қиливатқан болуп, хитай һөкүмитиниң муддиалири үчүн хизмәт қилмақта икән. У йәнә хитай һөкүмити булут техникиси арқилиқ тәмин әткән тор бошлуқида америка хәлқиниң учурларни сақлиши вә бир яқлиқ қилишини чәкләш үчүн бир қатар җиддий тәдбирләрни ойлишиватқанлиқиниму қистуруп өтти.

Бу қетимқи нутуқта алаһидә муһим урун игилигән «тик-ток» 2017-йили тарқитилғандин башлап қисқиғинә үч йил ичидә америкада шиддәт билән кеңәйгән һәмдә шәхсләрниң хусусий учурлирини топлашниң муһим васитисигә айлинип қалған. Нөвәттә микрософт ширкити мәзкур әпни 30 милярд америка доллириға сетивелишни ойлишиватқан болуп, бу һәқтики сода сөһбити җиддий давам қилмақта икән. Навада бу сода бу йил 15-сентәбиргә қәдәр ишқа ашмиса, у һалда америка һөкүмити бу әпни америкада мәни қилиш буйруқи чиқиридикән. Чүнки бу әпму хуавей, җоңшиң (ZTE) қатарлиқ хитай һөкүмити биваситә арқа тирәк болуватқан ширкәтләргә охшаш американиң учур дуняси үчүн йеңи тәһдитләрни пәйда қилмақта икән.

Майк помпейониң билдүрүшичә, америка хәлқиниң учур бошлуқидики бихәтәрликигә кепиллик қилиш үчүн америка һөкүмити нөвәттә тор бихәтәрлики бойичә бир қатар тәдбирләрни алмақта икән. Болупму хитайниң 5г техникиси арқилиқ америка вә башқа әлләр оттурисидики тор алақисигә бузғунчилиқ қилишиниң алдини елиш, пакиз «әп дукини» бәрпа қилиш, шундақла әли баба, теңшүн, бәйду қатарлиқларниң тор бошлуқи арқилиқ америка сайлимиға тәсир көрситишкә урунуши, америка хәлқиниң хусусий учурлирини топлишиниң, җүмлидин таҗсиман вируси ваксиниси һәққидики әң йеңи нәтиҗиләрни оғрилап кетишидин сақлиниш, хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқни аяқ-асти қилишиға шерик болуватқан бу бу юқири техника гуруһлирини чәкләш дәл мушу тәдбирләрдин һесаблинидикән.

Бу қетимқи нутуқта майк помпйео алаһидә тилға алған бир нуқта диний етиқад мәсилиси болуп, америка һөкүмитиниң нөвәттики ташқи сияситидә бу темидин алдирап ваз кәчмәйдиғанлиқи йәнә бир қетим ипадиләнди. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң билдүрүшичә, бу һал уйғурларниң нөвәттики әһвали үчүн муһим әһмийәткә игә икән.

Қизиқарлиқ йери шу болғанки, хитай ташқи ишлар министири ваң йи 5-авғуст күни хитай һөкүмити башқурушидики шинхуа агентлиқиниң мәхсус зияритини қобул қилғанда америка ташқи ишлар министири майк помпейониң тарихий характерлик «соғуқ урушниң йеңи төмүр пәрдиси» дәп аталған нутуқиға қарита инкас қайтурған. Хитай һөкүмитиниң икки һәптидин кейин қайтурған бу инкаси уларниң илгирики «урушқақ бөриләр дипломатийәси» дәп тәрипләнгән паалийәтлиридә ишлитилгән ибариләрдин хелила пәрқлинидиған болуп, ташқи дуня ваң йиниң бу қетимқи сөз орамида равурус «юмшап қалғанлиқи» ни байқиған. Болупму ваң йи америка һөкүмитиниң «өткән қириқ йил мабәйнидә хитайға қаратқан сиясәтлиримизни бир қетимлиқ мәғлубийәт, дейишкә болиду,» дегән сөзигә қарита «бу һөкүм тарихий тәрәққиятни тоғра баһалиғанлиқ әмәс,» дегән.

Ташқи дунядикиләрниң алаһидә диққитини қозғиған йәнә бир нуқта буниңдин илгири хитай һөкүмити изчил «хитай вируси» аталғусини қаттиқ әйибләп, хитай ахбарат саһәсидә америка ташқи ишлар министири майк помпейони «инсанийәтниң ортақ дүшмини», «сиясий вирус» дегәндәк аталғулар билән һақарәтләп кәлгән иди. Әмма бу қетим ваң йиниң «икки тәрәп мунасивитини соғуққанлиқ билән ойлишиш, зиддийәтни чоңқурлаштуривәтмәслик лазим» дегәнни алаһидә тәкитлишини бир қисим анализчилар «хитай һөкүмити америка тәрәп билән болған дипломатийәдә ишниң чиңиға чиқип кетишидин әндишә қиливатқанлиқиниң ипадиси» дәп қарайду. Болупму ваң йиниң бу қетимқи инкаста америка ташқи ишлар министири майк помпейониң «әгәр әркинлик дуняси коммунистик хитайни өзгәртмәйдикән, у һалда коммунистик хитай әркинлик дунясини өзгәртиветиду» дегән мәшһур сөзигә һечқандақ ипадә билдүрмәсликини йәнә бәзиләр хитай һөкүмитиниң «кризис ичидики қийин шараитта қалғанлиқи» демәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт