Mayk pompéyo: "Hindonéziye xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushigha qarshi heq meydanda ching turushi kérek"

Muxbirimiz jewlan
2020-10-30
Share
pompeo-hindoneziye-uyghur-mesilisi.jpg Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo hindonéziye tashqi ishlar ministiri rétno marsudi bilen birleshme axbarat élan qilghanda söz qildi. 2020-Yili 29-öktebir, jakarta, hindonéziye.
REUTERS

Hindonéziyening yéqinda töt Uyghurni xitaygha qayturuwetkenliki heqqidiki xewer tarqalghandin kéyin, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we Uyghur teshkilatliri hindonéziyening bu qilmishigha bolghan küchlük naraziliqini bildürüp kéliwatqanidi. Chünki musulmanlar nopusi köp bolghan hindonéziyening bu qarari musulman döletlerning Uyghur mesilisige süküt qilipla qalmay, xitay bilen yoshurun sodilishiwatqanliqi we Uyghurlar mesiliside kélishim hasil qiliwatqanliqining bir alamiti süpitide otturigha chiqqanidi.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye ilmi mutexessisi erkin ekrem ependi hindonéziyening bundaq qilishidiki sewebler heqqide toxtilip mundaq dédi: "Hindonéziye we bashqa sherqiy-jenubiy asiya elliri iqtisad jehette xitaygha, xewpsizlik jehette amérikigha baghlan'ghan. Hindonéziyening 70 pirsent iqtisadi xitaylarning qolida, hindonéziyening yene xitay bilen jinayetchilerni ötküzüp bérish kélishimi bar. Bundaq ehwalda hindonéziyening xitayning telipini ret qilishi tes."

Mushundaq bir weziyette amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo hindonéziyeni ziyaret qilip, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushigha qarshi heq meydanda ching turushqa chaqirghan. "Wal sitrét zhunili" gézitining 29-öktebir xewer qilishiche, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo tünügün hindonéziyediki bir musulman yashlar teshkilatigha qilghan sözide hindonéziyening bir musulman dölet bolush süpiti bilen xitayning Uyghur musulmanlirigha élip bériwatqan qebih jinayetlirige qarshi mustehkem meydanda turushqa, xitaygha boyun egmeslikke chaqirghan. Xewerde éytilishiche, bu tramp hökümitining Uyghurlar mesiliside musulman döletlerge biwasite xitab qilishi hésablinidiken.

Mayk pompéyo hindonéziye hökümiti we xelqige xitab qilip mundaq dégen: "Men shuni bilimenki, xitay kompartiyisi hindonéziye xelqini musulman qérindashlirining xitaydiki azabigha köngül bölmesliki üchün qolidin kelginini qilidu. Xitay kommunistliri yene uyghulargha a'it yalghan hékayilerni toquydu, ular Uyghurlarning özining kimliki, diniy étiqadi we medeniyitidin waz kéchip, téximu 'zamaniwilishishi', andin xitayning tereqqiyatidin behrimen bolushini ümid qilidu. Siler mushundaq geplerni anglighanda öz yürikinglargha qol sélip béqinglar, pakitqa qarap béqinglar, u qirghinchiliqtin aman qalghanlar we ularning a'ilisidikilerning hékayisini anglap béqinglar."

Mayk pompéyo yene mundaq dégen: "Dinsiz xitay kompartiyisi Uyghurlarni qebih basturushni térrorluqqa qarshi turush yaki namratlarni yölesh xizmitining zörür sherti dep dunyani ishendürüshke urunup keldi. Halbuki, biz bilimizki, musulmanlarni ramazanda éyida choshqa göshi yéyishke mejburlash yaki musulmanlarning mazarliqini chéqip tüzliwétish hergiz térrorluqqa qarshi turush emes."

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun ependi hindonéziyening gerche musulmanlar döliti bolsimu, Uyghurlar mesiliside téxiche éniq pozitsiye bildürmey kéliwatqanliqini, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning bu qétimliq chaqiriqining ulargha ilham-medet bérishi mumkinlikini bildürdi.

Xewerde bildürülüshiche, sherqiy-jenubiy asiyadiki köp qisim döletler xitaygha qarshi turuwatqan amérikani Uyghurlar mesilisini kötürüp chiqish üchün bu mesilini chongaytiwatidu dep qaraydiken hemde amérika bilen xitayning üzlüksiz küchiyiwatqan ziddiyitige arilashmay, biterep meydanda turushni ümid qilidiken. 260 Milyon nopusqa ige hindonéziyening xitay bilen bolghan soda munasiwiti küchlük bolup, ular yene xitay shirketliridin korona wirusi waksinisini sétiwélish kélishimi tüzgen. Shunga musulmanlar köp sanliqni teshkil qilidighan bu dölet bashliqliri xitayning Uyghur rayonidiki siyasetlirige pozitsiye bildürüshtin özini qachurup kelgen.

Erkin ekrem ependining bildürüshiche, köpligen eller heqiqeten Uyghur mesilisini amérika qesten chongaytip xitaygha qarshi turushqa ishlitiwatidu dep qaraydiken, Uyghurlar mesilisini bilsimu, xitaydin kélidighan menpe'etni dep xitaygha qarshi chiqalmaydiken. Halbuki, hazir amérika tashqi ishlar emeldarliri yawropanila emes, ottura asiya, sherqiy jenubi asiya, hetta latin amérikasi döletlirini ziyaret qilip, bu döletlerni xitaygha qarshi hoshyar bolushqa ündewatqan bolup, weziyetning özgirishige egiship, u döletlerning Uyghur mesilisige tutqan pozitsiyesidimu özgirish bolushi mumkin iken.

Xewerde éytilishiche, hindonéziye tashqi ishlar ministiri tuko fizisaya (Teuku Faizasyah) mayk pompéyoning sözige inkas qayturup mundaq dégen: "Hindonéziye hökümiti xitaygha az sanliq milletlerning, jümlidin Uyghur rayonidiki musulmanlarning hoquqini qoghdashning muhimliqini tekitlep keldi. Hindonéziye yene xitayni bu mesilide ochuq-ashkara bolushqa, bolupmu Uyghurlarning yéqinqi ehwaligha köngül bölidighan héndoziyeliklerning Uyghur rayonini közdin kechürüp, u yerdiki ehwalni igilep béqishigha ruxset qilishqa righbetlendürüp keldi."

Xewerde qeyt qilinishiche, mayk pompéyo amérika rehberliri ichide kishilik hoquq we diniy étiqad erkinlikini qoghdashni eng küchlük teshebbus qiliwatqan shexs bolup, asiyadiki besh döletni ziyaret qiliwatqan mezgilide xitaydiki kishilik hoquq we diniy étiqad erkinliki depsendichilikini qattiq tenqidligen. U yene aldinqi ayda watikanda qilghan sözide xitaydiki diniy zulumni eyiblep: "Diniy étiqad erkinlikige hujum qilishta héchqandaq dölet xitayning aldigha ötelmeydu," dégenidi.

Melumatlargha qarighanda, mayk pompéyo söz qilghan musulman yashlar teshkilati hindonéziyediki eng chong islam teshkilati bolghan nehdetul uléma teshkilatining yashlar shöbisi iken. Bu teshkilat 1926-yil qurulghan bolup, en'eniwi sünniy mezhep eqidisini qoghdash we tereqqiy qildurushni asasiy nishan qilidiken. Bu teshkilat rehberliri Uyghurlar mesiliside izchil halda éniq meydanini bildürmey kelgen.

Turghunjan alawudun ependi Uyghur teshkilatliri, jümlidin dunya Uyghur qurultiyi wekillirining hindonéziyege bérip mezkur diniy teshkilatlar bilen körüshkenlikini, ularningmu Uyghurlarni qollaydighanliqi heqqide wedilerni bergenlikini, emma xitayning kéyin bularni xitaygha teklip qilip közini boyap yolgha salghanliqini, bu teshkilatlarning asasen hökümet bilen bille ishligenliki üchün Uyghurlar mesiliside hökümetning meydani bilen birdeklikni saqlawatqanliqini otturigha qoydi hemde mayk pompéyoning bu qétimliq chaqiriqining ehmiyitini yene bir qétim tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet