Qirghizistan, qazaqistandiki prézidént we aliy kéngesh saylamlirigha Uyghurlarmu aktip qatnashmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-01-07
Share
Qirghizistan, qazaqistandiki prézidént we aliy kéngesh saylamlirigha Uyghurlarmu aktip qatnashmaqta Qirghizistanda parlamént-aliy kéngishining saylimining yekünlirige narazi bolghan bir nechche partiyeler terepdarliri paytext bishkek shehiride ötküzgen ammiwi namayishtin körünüsh. 2020-Yili 9-öktebir.
REUTERS

Ötken yili qirghizistan we qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride 2021-yili 10-yanwarda qirghizistanda bolidighan muddettin ilgiri qirghizistan prézidénti saylimi hemde qazaqistanda ötidighan qazaqistan parlaménti aliy kéngishining we yerlik aliy kéngeshlirining saylimi heqqide xewerlerning élan qilin'ghanliqi melum. Igilishimizche, hazir her ikki elde mezkur saylamlargha teyyarliq ishliri qizghin kétip barmaqtiken.

Muddettin ilgiri qirghizistan prézidénti saylimini ötküzüsh toghriliq qarar ötken yili 24-öktebirde qirghizistan merkiziy saylam komissiyesi teripidin qobul qilin'ghanidi. Melum bolushiche, 4-öktebirde ötken qirghizistan parlaménti saylimidin kéyin memliket paytexti bishkek shehiride ammiwi naraziliq heriketliri bashlinip, uning aqiwitidin ilgiriki prézidént so'oronbay jéyénbékof istépa bergenidi. Shuningdin kéyin prézidént wezipisini waqitliq sadir japarof orunlap kelgen.

Biz qirghizistanda ötidighan prézidént saylimi harpisidiki ehwal heqqide qirghizistanliq siyasetshunas rehim hapizof ependidin melumat igiliduq. U ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Prézidént namzatliqigha hazirqi kün'ge qeder 18 kishi küresh qilmaqta, shularning ichidin birla adaxan madumarof sabiq prézidént esqer aqayéftin bashlap hökümetning her xil chong derijilik orunlirida xizmet qilghan. Qalghanliri qirghizistan aliy kéngishining sabiq ezaliri, hökümetning ottura we töwenki xizmetliride ishligen. Bu namzatlarning bir qismi chong we kichik mehkimilerning, bankilarning mudirliri, tijaretchiler. Bu saylamning alahidiliki shuki, bu namzatlarning köpchiliki ötkenki sabiq prézidéntlarning hökümetliri bilen ishlimigen. Taqetlik qirghizistan xelqi prézidént saylimining muweppeqiyetlik ötüshini kütmekte".

Rehim hapizofning éytishiche, qirghizistan Uyghurliri ilgiriki prézidéntliq saylamlargha qandaq aktip qatnashqan bolsa, bu qétimqi saylamghimu shundaq qatnishishi kütülmektiken. Ular bolupmu qirghizistan aliy kéngishige Uyghur namzatlirining körsitilishidin köp ümid kütmektiken.

"Kélerki aliy kéngesh saylamlirigha Uyghur xelqi ichidin üch namzat bar. Birinchisi, hazirqi aliy kéngesh ezasi perhat toléndibayéf, yene ikkisi bolsa, ismayilof we xelilof. Biz oylaymizki, bu yigitlirimiz ötüp kétidu dep. Tarixta bu héch qachan bolup baqmighan. Ular hem ijtima'iy ishtimu, hökümet ishliridimu aktip. 'ittipaq'qimu yaxshi yardem körsitiwatidu. Men oylaymenki, qanche wekillirimiz köp bolsa, Uyghurlar üchünmu utuq bolidu."

Rehim hapizof yene qirghizistan xelqining, shu jümlidin Uyghurlarningmu qirghizistanning musteqil siyaset élip bérishini xalaydighanliqini, yéngi prézidént we hökümetning xitaydin qerz élish ishlirini qet'iy chekleydighanliqini hem xitaygha béqindiliqtin qutulidighanliqini ümid qilidighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Pütkül qirghizistan xelqi yildin yilgha béyjingning Uyghurlargha qaratqan siyasitini, wetinimizde boluwatqan wehshiylikni, paji'eni chüshiniwatidu. Shuning üchün yéngi prézidént qandaq bolarkin, qirghizistan xitay tesirige kirip kétermu, Uyghur mesilisini qandaq oylaydu? dep oylaydu. Bu eng chong mesililerning biri".

Emdi qazaqistandiki saylamgha kélidighan bolsaq, yéqinda "Wlast" yéngiliqlar torida élan qilin'ghan melumatlargha qarighanda, hökümet teripidin tizimgha élin'ghan alte partiyening beshi qatnishidiken. Ular "Nur otun", "A'ul", "Adal", "Aq jol" we qazaqistan xelq partiyesi" dur. Mezkur saylam dunyagha tarqalghan korona wirusi wabasi munasiwiti bilen barliq bixeterlik charilirini qet'iy saqlighan halda ötidiken.

Qazaqistan Uyghurlirining prézidéntliq we aliy kéngesh saylamliridiki roli qandaq bolghan hem qandaq bolmaq?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan Uyghurlirining jumhuriyetlik étno-medeniyet merkizining ijra'i mudiri zuxrullam qurwanbaqiyéf ependi musteqilliqning deslepki yilliridin tartip Uyghurlarning qazaqistanning ijtima'iy-iqtisadiy we medeniy hayatida chong rol oynap kelgenlikini tekitlidi. U bolupmu qazaqistan parlaménti aliy kéngishige saylan'ghan shahimerdan nurumofning Uyghurlar hayatida muhim rol oynighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Uyghurlardin birinchi bolup qazaqistan sénatorliqigha iminjan nasirof saylandi. Uning arqisidin maris battalof saylandi. Shuningdin kéyin Uyghurlar prézidént saylimi bolsun, parlamént aliy kéngesh we bashqilar bolsun, saylaslargha aktip qatnishiwatqan milletler qataridin hésablinidu. Axirqi parlamént aliy kéngishide jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof bir muddet eza bolup ishlidi."

Zuxrullam qurwanbaqiyéf shundaqla shahimerdan nurmofning aliy kéngesh ezasi bolush süpiti bilen abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétida Uyghur bölümining qayta échilish ishlirighimu yéqindin arilashqanliqini, qazaqistan Uyghurlirining latin yéziqigha köchüsh mesilisini otturigha qoyup, uning deslepki layihesini tewsiye qilghanliqini bildürdi.

Igilinishiche, hazir qazaqistanning hökümet orunlirida, hoquq qoghdash organlirida, ishlepchiqirish, salametlikni saqlash, bilim, ilim-pen, yéza igiliki we bashqimu saheliride köpligen Uyghurlar ishlewatmaqtiken. Ularning beziliri bolsa, qazaqistan prézidénti we hökümitining yuqiri derijilik mukapatliri bilen teqdirlen'gen. Qazaqistanda yene Uyghurlar arisida pütün jumhuriyetke we ottura asiyagha tonulghan sen'et erbabliri, medeniyet erbabliri we tenheriket saheside nechchiligen dunya chémpiyonliri bar.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet