Уйғур мәсилиси американиң президентлиқ сайлимидики нуқтилиқ музакирә қилинидиған темиға айланди

Мухбиримиз сада
2019-08-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йеңи җерсей штатиниң сенатори корй букир әпәнди америкиниң сабиқ муавин президенти җое биден әпәнди 2020-йиллиқ президентлиқ сайлими кандидатлиқ йиғинида. 2019-Йили 1-авғуст.
Йеңи җерсей штатиниң сенатори корй букир әпәнди америкиниң сабиқ муавин президенти җое биден әпәнди 2020-йиллиқ президентлиқ сайлими кандидатлиқ йиғинида. 2019-Йили 1-авғуст.
REUTERS

Американиң төт йилда бир қетим келидиған президентлиқ сайлими 2020-йили өткүзүлидиған болуп, бу қетимлиқ сайламға қатнишидиған демократлар америкадики «ташқи мунасивәтләр комитети» оттуриға қойған американиң ташқи ишлар сиясити һәққидики 12 түрлүк соаллириға дуч кәлгән. Буниң ичидә уйғурлар мәсилиси һәққидики соал биринчи орунни игилигән.

«Хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси вә хоң коңниң вәзийити американиң хитайға қаратқан сияситигә қандақ тәсир көрситиду?» дегән бу соалға йеңи җерсей штатиниң сенатори корй букир, индияна штатиниң җәнубий бәнд шәһириниң шәһәр башлиқи пит буттиҗиҗ, марийләнд штатиниң сабиқ вәкили җон дәленй, ню-йорк штатиниң сенатори крстин җлибрәнд, масачустис штатиниң вәкили сес молтон, охайо штатиниң вәкили тим райн, вермонт штатиниң сенатори берний сәндерс вә пенсилванийә штатиниң сабиқ вәкили җов систәк қатарлиқлар айрим-айрим җаваб бәргән.

Демократларниң юқириқи президент намзатлири ичидә ню-йорк вә вермонт штатиниң сенаторлири уйғур мәсилисидә күчлүк аваз чиқарған. Ню-йорк штатиниң сенатори крстин җлибрәнд уйғур дияридики уйғур вә башқа мусулман хәлқләрниң кишилик һоқуқиниң еғир зиянкәшликигә учриғанлиқ һәққидики кишини чөчүтидиған хәвәрләрни көргәндин кейин қаттиқ әндишигә чүшкәнликини ейтқан. Униңдин башқа өзиниң америка сода ишлири министири вилбур росқа американиң техникилирини хитай вә хитайға охшаш диктатор дөләтләргә експорт қилинишиға чәклимә қоюш һәққидә чақириқ қилғанлиқини билдүргән.

У йәнә мундақ дегән: «америка хитай билән болған көп тәрәплимилик мунасивәттә охшаш болмиған нишанни қоғлишиши керәк, мәсилән хитайниң пул оборот ялғанчилиқлири, содидики натоғра қилмишлири, америкиниң технологийә вә санлиқ-мәлуматлирини нишан қилған тор оғрилиқ қилмишлири қатарлиқ җәһәтләрдә хитайни җавабкарлиққа тартиши керәк. Тарих бизгә шуни өгәттики, әгәр биз кишилик һоқуқ дәпсәндичиликләргә көз юмсақ мәңгү ронақ тапалмаймиз. Биз әң муһим мәсилиләрдин дөлитимизниң бихәтәрлики вә иқтисадий мәнпәәтини тоғра бир тәрәп қилған асаста кишилик һоқуқ тәрәпдари болалайдиғанлиқимизға ишинимән.»

Уйғур мәсилисигә күчлүк йосунда инкас қайтурған америкадики тонулған сиясәтчиләрдин вермонт штатиниң сенатори берний сәндерсму бар болуп, у сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики зор көләмлик тутқун һәрикитини тилға елип, «хитай нөвәттә уйғурларни нишан қилған кәң көләмлик тутқун вә ‹мәдәнийәт қирғинчилиқи' программисини йүргүзүватиду. Бу программа йәнә бир җәһәттин хоңкоңниң әркин демократийә сияситини аста-аста чиритиватиду,» дегән.

Уйғур мәсилисигә баһа бәргән демократлардин индияна штатидики җәнубий бәнд шәһириниң шәһәр башлиқи пит буттиҗәҗму бу һәқтә сөз қилип мундақ дегән: «хитай компартийәсиниң уйғур вә башқа аз санлиқ милләтләргә тутқан бесим сиясити вә хоңкоңқа қаратқан үзлүксиз күчийиватқан бастурушлар болса бир кәң көләмлик, шиддәтлик вә системилиқ риқабәтниң ипадисидур. Бейҗиң даирилири өзиниң мустәбит һакимийәт түзүмини қанунлаштуруш арқилиқ америка вә униң иттипақдаш дөләтлириниң демократик түзүминиң орнини алмақчи болуватиду.»

Һазирға қәдәр изчил американиң даңлиқ мәтбуатлирида, америка ташқи ишлар министирлиқиниң кишилик һоқуқ һәққидики йиллиқ доклатида вә сиясийонларниң еғизида изчил тилға елинип кәлгән уйғур мәсилисиниң американиң 2020-йилидики президентлиқ сайлимида оттуриға қоюлуши муһаҗирәттики кишилик һоқуқ паалийәтчилири арисида зор алқишқа еришиватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Ундақта, уйғур мәсилисиниң хәлқаралиқ сәһниләрдә тилға елинишидин һалқип америка президентлиқ сайлимида алаһидә оттуриға қоюлуши уйғур мәсилиси үчүн йеңи бир йүзлиниш һесаблинамду? уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗивиски әпәнди бу һәқтә сөз қилип, бу америкадики сайлам мәзгилидә уйғур мәсилисиниң тунҗи қетим сәһнигә қоюлуши икәнликини билдүрди.

У мундақ деди: «бу уйғурлар үчүн йеңи бир илгириләштур. Буниңдин илгирики америка президентлиқ сайлимида хитайдики кишилик һоқуққа мунасивәтлик мәзмун чиққанда пәқәт тибәт мәсилиси, диний әркинлик вә һәқ-һоқуқ қатарлиқ мәзмунлар тилға елинип кәлгән иди. Мениңчә, бу уйғур мәсилисиниң америка-хитай ташқи сияситидики асасий еқимға айлиниватқанлини көрситиду.»

Ундақта, уйғур мәсилисиниң бундақ чоң сәһнидики муһим тема қатарида тизилиши немидин дерәк бериду? америкадики уйғур адвокат нурий түркәл әпәнди бу һәқтә сөз қилип, уйғур мәсилисиниң америка-хитай мунасивитидә бир тәрәп қилмиса болмайдиған бир нуқта икәнликини ейтип өтти.

Бир нәччә күн аввал америка президенти доналд трамп твиттерға чаплиған учурида америка-хитай оттурисидики сода келишими һәққидә сөз қилип, хитайниң 2020-йилдики америка президентлиқ сайлиминиң нәтиҗисини күтүп бу сода сөһбитини кәйнигә сүрүватқанлиқини, әгәр өзи бу сайламда сайлиналмай қалса хитай һөкүмити кейинки нөвәтлик ‹юмшақбаш' америка президентини давамлиқ колдурлитип, өткән 30 йилдикигә охшаш американи давамлиқ қақти-соқти қилишниң койида болуватқанлиқини билдүргән иди.

Ундақта, бу қетим уйғур мәсилиси үчүн ипадә билдүргән демократ кандидатлардин мәлум бири президент болуп сайлинип қалса, америка-хитай мунасивитигә, җүмлидин уйғур мәсилигә қандақ тәсир пәйда қилиши мумкин? нурий түркәл әпәндиниң қаришичә, американиң дөләт мәнпәәтигә тақишидиған нуқтиға кәлгән вақитта демократлар вә җумһурийәтчиләрниң тутқан позитсийәсигә бәк чоң пәрқ болмайдикән.

Һенрий шаҗивискиму бу һәқтә тәпсилий тохтилип, мундақ деди: «қарайдиған болсақ американиң сабиқ президенти җорҗи бош рабийә қадир билән ақ сарайда вә прагада көрүшкән. Мениңчә, һазир прездентлиқ сайлимиға қатнишиватқан демократчи кандидатлар вә демократчилар партийәсиниң уйғур мәсилисигә болған диққити үзлүксиз ешиватиду. Авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси нөвәттә уйғурлар учраватқан қорқунчлуқ вәзийәт һәққидә кәскин пикир йүргүзди. Униңдин башқа америка дөләт мәҗлиси әзалири тәрипидин тонуштурулған ‹уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси' гиму һәр икки партийә әзалири имза қойған. Әгәр бу қетим америкадики демократлардин бири президентлиққа сайланса, уйғур мәсилиси техиму асасий еқимға айлиналайду. Шуңа мәйли җумһурийәтчи яки демократчи сайлансун, бу мәсилә йәнила муһим тема сүпитидә муамилә қилиниду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт