Xitay hökümiti amérikaning bu yilliq pirézidéntliq saylimigha tesir körsitishke urunmaqta

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.04.01
USA-TIK-TOK Baytdens (ByteDance) shirkitining kontrolluqidiki tik-tok (Tik Tok) belgisining aldida amérika bayriqi körünüwatidu. 2020-Yili 9-awghust
REUTERS/Dado Ruvic/Illustration

Amérika bilen izchil sürkiliship kéliwatqan xitayning amérikaning bu yil 11-ayda ötküzülidighan pirézidéntliq saylimigha tesir körsitishke urunuwatqanliqi, buningda aldi bilen tik-tokning rol oynawatqanliqi amérika taratquliri teripidin xewer qilinmaqta.

Bu yil 3-ayning 11-küni amérika istixbarat nazariti ishxanisi amérikagha kélidighan xewp-xeter heqqidiki yilliq doklatida, xitayning 2024-yilliq pirézidéntliq saylimigha tesir körsitishke urunushi mumkinlikini, chünki xitayning amérikadin kélidighan tenqidlerni azaytish we amérika jem'iyitidiki qutuplishishni ilgiri sürüsh gherizi barliqini otturigha qoyghanidi.

Doklatta, xitay, rusiye qatarliq döletlerning sün'iy eqil uchur téxnikisidin paydilinip, amérika jem'iyitini terepbazliqqa bölidighan hemde amérikaning obrazini xunükleshtüridighan uchurlarni tarqatqanliqi, shu arqiliq amérikaning siyasitige we saylimigha arilishishqa urun'ghanliqi körsitilgen.

“Forbés” zhurnilining 11-mart küni bergen xewiride mezkur doklat asas qilin'ghan bolup, uningda éytilishiche, xitay hökümitining menpe'etini oylaydighan xitay puqraliri amérikadiki saylamning xitay üchün paydiliq bolushi üchün heriket qilidiken. Bolupmu, tik-tok abontliri bu jehette eng aktip bolup, ular amérika dölet mejlisining 2022-yildiki partiye namzatlirining saylimighimu tesir körsitishke urun'ghaniken.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat ornining istratégiye we xewpsizlik mutexessisi, doktor raymond ko (Raymond Kuo) xitay bilen rusiyening démokratik saylamgha qarshi döletler ikenlikini, amérikada bolidighan saylamning démokratik dunya tertipi üchün muhim ikenlikini bildürüp mundaq dédi: “Chünki bu saylam kelgüsi 4 yilda amérika bilen erkin dunya tertipining munasiwitige asas salidu. Eger amérika öz pirinsipini qoghdimisa bashqa döletler uning ornini alidighan döletni izdeydu, u döletler belkim rusiye yaki xitay bolidu”.

“Sodining ichki ehwali” (Business Insider) torining 12-mart küni élan qilghan xewiride déyilishiche, xitay kompartiyesi bash sékrétari shi jinping 2023-yil 11-ayda san-fransiskoda ötküzülgen “Asiya iqtisadiy hemkarliq teshkilati” yighinida jow baydén bilen körüshkende, xitayning 2024-yilliq amérika saylimigha arilashmaydighanliqini bildürgen, emma shi jinpingning bu wedisi xitayning emeliyette qiliwatqanliri bilen mas kelmigen. Xitay gerche xéli yillardin buyan awstraliye, yéngi zélandiye, kanada qatarliq döletlerning saylimigha arilishishqa urunup kelgen bolsimu, buni dawamliq inkar qilip kelgen.

Amérikadiki siyasiy analizchi andérs kor (Anders Corr) xitayning saylamdiki tesiri heqqide toxtilip mundaq deydu: “Bu saylam xitay üchün muhim, shunga u heqiqeten bu saylamgha arilishishqa urunuwatidu. Emma bu saylamgha arilishish xitay üchünmu bir xewp dep qarilishi kérek. Hazirche xitayning melum bir prézidént namzatini küchlük qollashtek meydani yoq, u peqet amérikaning siyasiy sistémisida qalaymiqanchiliq uruqi chéchishqa urunmaqta”.

“Nyu-york waqti géziti” 4-ayning 1-küni élan qilghan xewerge qarighanda, xitayning ijtima'iy alaqe toridiki abontlar bu yil 11-ayda ötküzülidighan pirézidéntliq saylimigha munasiwetlik xata we yalghan uchurlarni köplep tarqatqan. Xitay hökümiti bilen munasiwetlik bezi tor abontliri sabiq prézidént donald trampning qayta saylinishini qollaydighanliqini bildürse, beziliri hazirqi prézidént jow baydénni tenqidleydighan geplerni qilghan.

Doktor raymond koning bildürüshiche, ijtima'iy taratqularda yalghan we xata-uchur tarqitish arqiliq bir döletning siyasitige tesir körsitish yenimu chongqur tetqiq qilidighan mesile iken. U mundaq dédi: “Eger bu yerde birer xata uchur bolsa, amérika uni öz puqralirigha tonutushi, uninggha derhal inkas qayturushi we ret qilishi lazim. Xitay tarqatqan bu saxta, yalghan uchurlarning bu qétimqi saylam netijisige qanchilik tesir körsitishige bir nerse dégili bolmaydu”.

Amérika istixbarat nazariti ishxanisi bu yil 3-ayda élan qilghan doklatqa asaslan'ghandimu, xitayning meqsiti amérikaning yétekchilik iqtidarigha guman peyda qilish, démokratiyege buzghunchiliq qilish hemde xitay hökümitining tesirini kéngeytish bolup, buni amérika puqraliri köp qollinidighan tik tok, X, féysbok, instagram qatarliq ijtima'iy alaqe qoralliri arqiliq emelge ashurmaqta iken.

Andérs korning qarishiche, amérika tik-tok, X qatarliqlargha choqum cheklime qoyushi kérek iken. U mundaq dédi: “Menche xitay heqiqeten tik-tok arqiliq amérikaning siyasitige yaman tesir körsitiwatidu. Tik-tok milyonlighan amérikaliqlarni siyasiy témilargha emes, oyun-tamashigha qiziqturidu, Uyghurlar toghruluq heqiqiy xewerlerni bermeydu. Nahayiti roshenki, bular jem'iyitimizge passip tesir körsitidu. Shunga tik tokni we xitay hökümitining X diki hésabini cheklesh bizning eng yaxshi tallishimizdur”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.