“Qamaldiki bostanliq” namliq yürüshlük karton resimliri körürmenlerge Uyghur irqiy qirghinchiliqini obrazliq anglatmaqta

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.05.21
forbidden-lager-karton.jpg “Untulghan zémin” torbétige chiqirilghan “Qamaldiki bostanliq” namliq yürüshlük karton resimlirining biri.
forbidden-oasis.com

“Untulghan zémin” namliq tor bet yéqinqi yillardin buyan firansiyede pa'aliyet élip bériwatqan bir guruppa yashlar teripidin in'gilizche, firansuzche, xitayche we Uyghurche töt tilda chiqirilghan uniwérsal tor munbiridur. Yéqinda mezkur tor bette “Qamaldiki bostanliq” namliq yürüshlük karton resimliri élan qilinip, xitayning Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliqi obrazliq shekilde anglitilghan.

Bu yürüshlük kartonluq resimlerde, Uyghur diyarida 2017-yildin buyan ewjige chiqqan “Qayta terbiyelesh” namidiki lagér sistémisi, rayonda yillarche dawam qilghan yuqiri téxnikaliq teqib we qatmu-qat nazaret, kowid yuqumi mezgilidiki derijidin tashqiri qamal seweblik ürümchide yüz bergen ot apiti qatarliq témilar eks ettürülgen. Bu yürüshlük karton esiri élan qilin'ghandin kéyin, ijtima'iy taratqularda keng tarqilip munazire qozghimaqta.

Biz bu heqte téximu tepsiliy uchur élish üchün, mezkur guruppidiki yashlardin erkin azat ependini ziyaret qilish pursitige érishtuq. Erkin azat ependi aldi bilen firansiyediki bir guruppa yash pa'aliyetchilerning xalisane uyushushi netijiside “Forbiddén”, yeni “Untulghan zémin” namliq tor betning qurulghanliqini, shundaqla “Qamaldiki bostanliq” namliq yürüshlük karton resimlirining bu tor bette élan qilin'ghanliqini bayan qilip ötti.

Uning bildürüshiche, ular bu yürüshlük kartonluq resimler arqiliq, dunyaning diqqitini Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliqqa qaratmaqchi bolghan iken. Yeni nöwette dunyaning diqqiti isra'iliye-xamas toqunushigha we ghezzediki qirghinchiliqqa merkezleshken bir weziyette, kommunist xitayning yuqiri téxnikaliq irqiy qirghinchiliqi dawam qiliwatqan Uyghur diyarining éghir weziyiti nezerdin saqit qilinmasliqi kérek iken. Ular shuning üchün bu yürüshlük karton resimlirini yoruqluqqa élip chiqqan iken.

Erkin azat ependining bildürüshiche, töt xil tilda neshr qilin'ghan bu bir yürüsh karton resimliride, 2017-yilidin buyan Uyghur diyarini qaplighan atalmish “Qayta terbiyelesh merkizi” namidiki jaza lagérliri, lagérlargha qamalghan milyonlighan tutqunlar, rayondiki qatmu-qat qamal we teqib, mejburiy emgekke séliniwatqan Uyghurlar, kowid qamali mezgilide ürümchide yüz bergen paji'elik ot apiti we uningdin kéyin qozghalghan “Aq qeghez herikiti” qatarliq türlük témilar inchike ipadilesh küchige ige karton dunyasi arqiliq janliq eks-ettürülgen.

Uning tekitlishiche, ular bu karton resimliri arqiliq, Uyghur diyarida irqiy qirghinchiliqning hélihem dawam qiliwatqanliqini ipadilimekchi bolghan, shundaqla buninggha dunyaning inkasini qozghashni meqset qilghan iken.

Bu bir yürüsh karton resimlirining xitayche neshr qilinishi chet ellerdiki xitay pa'aliyetchiliriningmu jiddiy diqqitini qozghighan.

Amérikidiki chikago uniwérsitétining tekliplik piroféssori, kishilik hoquq adwokati téng byaw ependining bildürüshiche, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq weziyitini karton resimliri sheklide ipadilesh we uni xitay tilida tarqitish, xitay hökümitining ménge yuyush teshwiqatining tesirige uchrighan adettiki xitay xelqini oyghitishta muhim ehmiyetke ige iken.

Téng byaw mundaq dédi: “Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliq weziyiti dunyagha ashkarilan'ghandin kéyin, dunya jama'etchilikini heyran qaldurdi. Buning bilen xitay hökümiti küchlük eyibleshlerge uchridi. Halbuki, xitay dölet ichide xitay kompartiyesining uchurlarni qattiq qamal qilishi we uzun mezgillik ménge yuyush teshwiqati seweblik, nurghunlighan kishiler shinjangda néme ish bolghanliqini bilelmey qaldi. Mana mushundaq shara'itta, xitay tilida Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq weziyitini anglitish, bolupmu karton resimliri sheklide bularni tesirlik ipadilesh we torda tarqitish muhim ehmiyetke ige. Bu xil usullar arqiliq téximu köp xitay xelqide Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqini bilish imkaniyiti yaratqili bolidu. Buning netijiside xitay xelqining Uyghurlargha bolghan qarishida tüptin özgirish peyda qilghili bolidu.”

Kanadadiki kishilik hoquq pa'aliyetchisi shéng shö xanimning qarishiche, xitay tilida izahlan'ghan karton resimliri nöwette xitay yashlirini eng jelp qilidighan bir sen'et türi bolup, bu xil usulupta Uyghur diyarida yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq weziyitini anglitishta téximu yaxshi ünümge érishkili bolidiken.

Shéng shö xanimning qarishiche, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq weziyitige qarita uni bilidighan we tetqiq qiliwatqan kishilik hoquq pa'aliyetchiliri bilen tetqiqatchilardin bashqa, adettiki xitay xelqning uni chüshinishi, awazini chiqirishi we tenqid qilishi hemmidin muhim iken.

Shéng shö mundaq dédi: “Bu mesiliside heqiqetenmu téximu köp kishilerning otturigha chiqishi we wijdaniy burchini ada qilish zörür. Bolupmu ehwalni bilidighan we bu heqte tetqiqat élip barghuchilar elwette inkas qayturushi kérek, emma téximu muhim bolghini, meyli sherqiy türkistan, meyli tibet, meyli jenubiy mongghuliye we yaki manjuriye bolsun, xitay kompartiyesi aghdurulghandin kéyinmu ular bu zémindiki xitay puqraliri bilen bille yashaydu we alaqide bolidu. Ene shundaq bolghini üchün, xitay awam puqralirigha xitay kopartiyesining bashqa milletlerge yürgüzüwatqan dölet térrorluqi siyasitini we insaniyetke qarshi jinayetlirini anglitish؛ Uyghurlar we bashqa xelqler uchrawatqan irqiy qirghinchiliqni bildürüsh, shundaqla xitay xelqining hésdashliqini qolgha keltürüsh tolimu muhim.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.