Қанун чиқти, дәвагәр чиқсун

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-05-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка парламент бинасиниң алдида йиғиндин чиққанлар. 2020-Йили 12-март, вашингтон.
Америка парламент бинасиниң алдида йиғиндин чиққанлар. 2020-Йили 12-март, вашингтон.
AP

«2020-Йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» америка кеңәш палатаси вә авам палатасидин юқири аваз билән өтти.

Бу муһаҗирәттики уйғур давасида пәвқуладдә әһмийәтлик бир вәқә болуп һесаблиниду. Бундин бурун уйғурлар учриған зулумға көңүл бөлүш американиң әхлақи мәсулийити, инсанпәрвәрлик мәсулийити, деплуматийә еһтияҗи болған болса, әмди қануний мәсулийитигә айлиниду. Қанун иккила палатада үчтин иккидин юқири аваз билән өткәнлики үчүн презедентниң имзаси болмисиму, 10 күн ичидә аптоматик қанунға айлиниду.

«2020-Йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» дә диққәткә сазавәр нуқтиларни тилға алсақ, бири униңда хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүп кәлгән зулум сияситиниң тарихи ‍ениқ дейилгән. Қанунда бу зулумниң компартийәниң һөкүмранлиқ тарихиға бағлинидиғанлиқи вә узақтин давам қилип кәлгәнлики тәкитләнгән. Мәнчә, бу нуқта интайин муһим. Чүнки дуня җамаити уйғур көрүватқан зулумниң һәқиқий әһвалидин лагерларға қамалған 3 милйонға йеқин уйғур вә башқа түркий милләтләрниң паҗиәси сәвәблик хәвәр тапти. Әгәр юқириқи нуқта тәкитләнмигән болса дуня җамаити барчә гунаһни бир гуруппа рәһбәрдин көрүп, зулумни пәқәт бир қарарлиқ һөкүмәтниң хаталиқидәк һес қилиши мумкин иди. Қанун лайиһәсидә компартийә йүргүзүватқан зулумниң тарихини әслитиш кейинки қоллинилидиған тәдбир вә җазаларниң ялғуз ши җинпиң вәкиллик қилған һөкүмәткә йүклинип қелишидәк пикир еқиминиң пәйда болушиниң алдини алиду.

Қанунда уйғурларға йүргүзүлүватқан зулумниң характери наһайити ениқ вә кәскин қануний ибариләр билән оттуриға қоюлған. Хитай қиливатқан зулум ирқий кәмситиш, мәдәнийәт қирғинчилиқи, сиясий һоқуққа дәхли йәткүзүш вә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики даирисидә тилға елинған болуп, хитай һөкүмитиниң бу һәқтики хәлқаралиқ әһдинамиләргә имза қойғанлиқи әскәртилгән.

Қанун лайиһәсидә зулумни иҗра қилғучиларниң исимлири тилға елинған вә уларниң җазаға учрайдиғанлиқи ениқ көрситилгән. Булардин ‍уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго, муавин секретарлири һәмдә сиясий-қанун кометититиниң секретари, 3 милйонға йеқин киши соланған лагерларниң қурғучиси җу хәйлүнниң исми тилға елинған. Қанун лайиһәсидә ши җинпиң тилға елинмиған, әмма 28-май авам палатасида өткүзүлгән беләт ташлаш йиғинида ши җинпиңниң «қилчиму рәһим қилмаслиқ» дегән сөзлири тилға елинип әйибләнди һәмдә хитай һөкүмитиниң инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүватқанлиқи илгири сүрүлди. Қанун лайиһәсиниң 8-маддисида «шинҗаң уйғур аптоном районидики лагерларда инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүлгән болуши мумкинлики» оттуриға қоюлди. Мәлумки, сербийәниң сабиқ диктатори милошевеч мусулманларға йүргүзгән зулуми сәвәблик инсанийәткә қарши җинайәт өткүзгәнлики сәвәблик хәлқара сотқа тартилған.

Қанун лайиһәсидә хитай компартийәси лагерларда йүргүзүватқан зулум техиму конкиретлашқан һалда оттуриға қоюлған болуп, пәқәт диний зулум сүпитидә хуласә қилиштин сақланған. Мәсилән, қанун лайиһәсиниң бәшинчи маддисида лагерларда уйғурларниң дин, мәдәнийәт вә тил әркинликиниң чәкләнгәнлики ениқ оттуриға қоюлған. Бу бир қисим уйғур паалийәтчиләр әнсирәватқан уйғурларниң американиң нәзиридә «хитай мусулманлири» дәп қарилип, уйғурларниң мәсилисиниң диний әркинлик мәсилиси сүпитидә қарилип қаларму дегән әндишисини йоққа чиқарған болди.

Қанун лайиһәсидә америкадики һакимийәт органлири вә һакимийәттики шәхсләргә ениқ тәләпләр оттуриға қоюлған. Мәсилән, америка президенти доналд трамптин тәләп қилинғанлар: 1. Хитай даирилириниң уйғур қатарлиқ башқа мусулман милләтләргә йүргүзүватқан дәпсәндичиликини әйибләш. 2. Лагерларни тақашни тәләп қилиш 3. (Уйғурларға қаритилған) барлиқ чәкләшләрни елип ташлаш, уларниң кишилик һоқуқиға һөрмәт қилиш. 4. Хитайда яшаватқан уйғурларниң чәтәлләрдә яшаватқан қериндаш, дост вә қәдирданлири билән қайтидин нормал алақә қилишиға йол қоюш. Бундин башқа қанун лайиһәсидә америка ташқи ишлар вә ички ишлар министирлиқи, дөләт мәҗлиси вә федератсийә тәкшүрүш идариси қатарлиқ органлар вә уларниң хизмитигә ениқ тәләпләр оттуриға қоюлған.

Мәзкур қанун лайиһәсидә оттуриға қоюлған лагер мәсилиси, сиясий сәвәбләр билән қолға елинғанлар мәсилиси, уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селиниш мәсилиси, ата-ана вә балиларниң айриветилиш мәсилиси, аилиләрниң парчилиниш мәсилиси, уйғур мәдәнийәт мираслириниң хараб қилиниш мәсилиси, мәҗбурий ғайиб қиливетиш мәсилиси, уйғурларниң мәдәнийәт, сиясий вә кишилик һоқуқлиридин мәһрум қелиш мәсилиси бир бирләп оттуриға қоюлған болуп, һәр беригә ениқ тәдбир бәлгиләнгән. Бу зулумларға биваситә яки васитилик алақидар болуватқан ширкәт, кархана, дөләт органлири, тәтқиқат вә оқутуш органлири қатарлиқларниң һәммисигә конкрет тәдбир, җаза вә чәклимә қоюш бәлгиләнгән. Бу һәқтики зулумни садир қилған орган вә шәхсләрниң «йәр шари магнитиски қануни» бойичә җазалиниш тәвсийәси тәкитләнгән.

Қанун лайиһәсидә йәнә уйғур тәшкилатларни қоллаш, уйғур тилида аңлитиш беридиған әркин асия радийосини күчәйтиш, уйғур ахбаратчиларниң аилә тавабиатлириға қаритилған зиянкәшликкә тақабил туруш қатарлиқ мәзмунларму орун алған болуп, бу уйғур тәшкилатларниң күчлиниш еһтималлиқидин бешарәт.

Хуласә қилғанда, мәзкур қанун лайиһәси уйғур елидә яшаватқан уйғурларниму, чәтәлләрдә яшаватқан уйғурларниму, уйғурларниң муһаҗирәттики мәсилисиниму, өз елидики мәсилисиниму өз ичигә алған дейишкә болиду. Қанун лайиһәсидә уйғурлар милләт сүпитидә учраватқан мәдәнийәт қирғинчилиқидин тартип шәхс сүпитидә дуч келиватқан қанунсиз қамаққа елиш, җисманий хорлуқ, мәҗбурий әмгәк қатарлиқ көп тәрәпләргә орун берилгән.

Қанун лайиһәси юқириқидәк мәзмунларни йорутқан болсиму, мәнчә төвәндики мәзмунлар өксүк қалған. Бири ‍уйғурларниң пиланлиқ туғуқ оператсийә арқилиқ җисманий йоқитишқа дуч килватқанлиқи, иккинчиси хитайлар билән тойлаштурулуш арқилиқ йоқитиливатқанлиқи, үчинчиси балиларниң йәсли йешидин башлап ата-анисидин айрилип йоқитиливатқанлиқи, төтинчиси орган содисиға мәнбә қилинип йоқитиливатқанлиқи, туғут йешидики уйғурларниң хитай өлкилиригә ишичилиққа йөткәп нопусниң тәбиий көпийишини боғуш арқилиқ йоқитиливатқанлиқи чала қалған. Бәлким бу муһаҗирәттики давагәрләрниң тиришчанлиқи билән толуқлинип кетиши мумкин.

Америкада қанун чиқти, әмма қанун дегән өзини өзи иҗра қилмайду. Буни иҗра қилиш үчүн қануний һоқуқиға игә болидиған, қанун еңиға игә, өз һоқуқини қанун бойичә қоғдашқа җүрәт қилидиған, қанун бойичә дәва қилидиған, адәм болуши керәк. Уйғурда «дәвагәр сус болса қази муттәһәм болур» дегән тәмсил бар. Муһаҗирәттики уйғурларниң америка уйғур үчүн түзүп бәргән бу қанундин қанчилик пайдилинип, қанчилик әмәлий үнүм һасил қилиши пүтүнләй өзигә бағлиқтур.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт