Turdixan ana, hayatidiki eng zor arzusi "Oghlum chiqsa, baghrimgha bésish" dédi

Muxbirimiz erkin
2017-02-13
Share
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg CCTV Xewiride bérilgen, 5-iyul weqesige chétishliq Uyghurlarni ölüm jazasigha höküm qilghan körünüsh. 2009-Yili 15-öktebir.
AFP

Biz "5‏-Iyul weqesi" de muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan xoten kériye nahiyesining turghuni metsidiq urahimning anisi turdixan achining ziyaret qilip, uning mesilisige da'ir bezi tepsiliy melumatlargha érishtuq.

Hazir qamaq jazasini ürümchi 1‏-türmide ötewatqan metsidiq urahim, 2009‏-yili ürümchidin qaytip kélip, bir yérim aydin kéyin qolgha élin'ghan. Turdixan achining bildürüshiche, u bir küni yézigha chaqirtilip kétip, shu péti qaytip kelmigen. Uninggha muddetsiz qamaq jazasi bérilgenlikidin xéli bir mezgilgiche xewer tapmighan. U düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilghanda, hayatidiki eng zor arzusi "Oghli chiqsa, qayta baghrigha bésish" ikenlikini bildürdi.

Turdixan acha: he'e, men metsidiq urahim dégenning apisi bolimen. Yaxshi ehwalim. (Salametlikim) yaxshi.

Muxbir: doxturgha körün'güdek bir doxturluq parawanliqinglar, dawalinish sughurtinglar barmu silerning?

Turdixan acha: bar, dawalinish imkaniyitimiz bar emdi. Qéshimda shu bir qizim bilen ikkiylen bar hazir. Bir newrem bar emdi, ashu qizimning qizi. (Qizim) ajriship ketken shuning bilen bille. Turmushimiz emdi, awu balisigha 8 yil boldi awu yerde bolup qalghinigha. Adette yene bir oghul balam bar qéshimda umu xotuni bilen. 3 Balam bar, chongi yéqinraq yerde turidu. Uningmu er-xotun ikki balisi. Hazir bir qizim, newrem ücheylen bilen emdi.

Muxbir: turmushni qandaq qamdaysiler? déhqanchiliq qilamsiler, bashqa bir kesip, hüner barmu yaki bashqa ish qilamsiler?

Turdixan acha: déhqanchiliq qilimiz. Birer yildek boldi, u-bu dégendek nersilerni harwida yolgha élip chiqip satimiz qizim bilen.

Muxbir: balingiz bilen ötken yili körüshüp keldingizghu deymen, he'e?

Turdixan acha: he'e, 11-ayning 18-küni pa'aliyet uyushturuptiken, shu chaghda bérip keldim. Obdan turuptu. Balam özimu obdan turdum, yaman emes, dep chirayliq gep qildi.

Muxbir: xéli körüshelidinglarmu mundaq birer kün turup, qonup yénida yaki bir qanche sa'et bir qanche minutla körüshtürüp boldi qildimu?

Turdixan acha: ashu pa'aliyette körüshtuq emdi. Pa'aliyet etigende sa'et toqquzlar bilen élip kirdi. Shu kéche sa'et onbir, onbir yérimgiche körüshtürdi. Paranglashtuq bir 30-40 a'ilini ashundaq pa'aliyetke orunlashturuptiken. Chirayliq körüshtürdi, bir quchaqliwaldim shu. Ehwali yaman obdan öymeng, dédi. Obdan néme qilduq öymeng men ish qilip, yaxshi ishlep kechürüm qilishqa tirishimen, dédi. Ashu mundaq seypungchiliq qilidiken. Seypungchiliq qilimiz, deydu.

Muxbir: oghlingiz néme seweblik mundaq uzun muddet késilgen boldi emdi, axiri?

Turdixan acha: u bala téxi yéshighimu toshmighan, u bala oquytti téxi. Yene yérim yil oqughan bolsa, oqushi pütetti. 10-11 Ni oquytti eyna. Qandaq boldi, qandaq emes, menmu jiq néme qilalmidim emdi shu xeqning balisining keynige kirip, yoqap kétip peyda boldi. Peyda bolup manga undaq-mundaqmu démidi. "5-Iyul" dégen néme chiqti, chiqip u boldi, bu boldi, dédi. Peyda bolup yol saqlighan chazida. Shuning bilen (bir küni) dadüyning sékrétari oghlingiz yézigha chiqip kelsun, dédi.

Manga apa yézigha chiqip kéley dep, ketti. Héli kéle, héli kéle bilen kelmidi. Etisi tang atti. Izdep chiqsam mundaq bolup ekitiptu, dédi. Uyaq-buyaqqa méngip yürüp körelmidim. Ürümchidin adem kélip bala bizning qolimizda, emdi körüshkili chiqsila bolidu, dégende andin ürümchige chiqip körüshüp keldim. Ikki yilghiche körüshelmidi. Esli mushu yerde sot échiptiken, lékin uqalmaptimen sot achqan waqtida.

Muxbir: balingiz 5‏-yul weqesi bolghan waqitta ürümchige ketken? weqedin kéyin qaytip kelgenmiti kériyege?

Turdixan acha: kériyege qaytip kélip bolghan. Qaytip kélip bir‏-bir yérim aydin kéyin élip ketti. Deslepki waqitlarda ikki qétim chiqtim yilda. Uningdin kéyin shu 2 yilda bir qétim, bir yilda bir qétim emdi iqtisadini qilalisam chiqtim, bolmisa chiqalmidim. Ötken yili pa'aliyet uyushturushuptiken chiqip kelgen.

"5‏-Iyul weqesi" Uyghur éli tarixida ilgiri yüz bérip baqmighan bir qétimliq zor milliy toqunush. Bu weqe pütün dunyani zil-ziligha salghan. Xitay hökümiti weqede 197 adem ölgenliki, ölgenlerning mutleq köp qismining xitay ikenlikini élan qilghan idi.

Emma Uyghur pa'aliyetchiler xitayning élan qilghan sanliq melumatigha izchil guman bilen qarap keldi. Ularning qeyt qilishiche, weqede we weqedin kéyinki basturush heriketliride minglighan Uyghur tutqun qilin'ghan, iz-déreksiz ghayib bolghan, ölgen, ölüm jazalirigha buyrulghan yaki qamaq jazalirigha höküm qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.