Tarixchi toxti muzatning sirliq ölümi inkas qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2015-05-29
Élxet
Pikir
Share
Print
tohti-muzart.jpg
tohti-muzart.jpg
Photo: RFA

Toxti muzat türmige qamalghandin kéyin, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliridin dunya Uyghur qurultiyi, yaponiye hökümiti we xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri xitay hökümitidin toxti muzat ependini qoyup bérishni telep qilip her xil pa'aliyetlerni dawamlashturghan idi. 2009-Yili 10-féwralda yeni birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishi xitayning kishilik hoquq xatirisi üstidin tekshürüp élip bériwatqan mezgilde, u muddettin bir yil burun türmidin qoyup bérilgen.

Merhum tarixchi toxti muzat Uyghur tarixigha da'ir "Uyghur tarix medeniyet tetqiqati", "Ottura esir Uyghur jem'iyiti heqqide tetqiqat", "Ottura esir Uyghur tarixi heqqide tetqiqat" qatarliq semerilik emgekliri bilen tonulghan tetqiqatchi idi. Ijtima'iy taratqulardiki uchurlardin melum bolushiche, toxti muzat ependi 2009-yili xitay türmisidin qoyup bérilgendin kéyin, xitay hökümiti uning yaponiyege qaytip a'ilisi bilen jem bolushigha yol qoymighan. 10 Yilliq türme hayatidin kéyin toxti muzat ependi béyjingda hökümet da'irilirining teqibiy astida tarix tetqiqati we ilmiy emgikini dawamlashturghan. Uning ehwalini yéqindin bilidighanlarning yazghan inkasliridin melum bolushiche, u "Qedimki Uyghur qanun wesiqiliri heqqide tetqiqat", "Qedimki Uyghur medeniyiti heqqide tetqiqat", "Tarixiy reshididin kéyinki 300 yil" qatarliq emgekliri üstide jiddiy ishlewatqan bolup, emma rehimsiz ejel naheqchiliklerni yetküche tartqan bu ilim sahibini öz emgeklirini tamamlimay turup arimizdin élip ketken.

Bügün féysbok qatarliq ijtima'iy uchur wasitiliride merhumning waqitsiz ölümige qarita qayghuluq teziye, chongqur échinish inkasliri yézilish bilen bille uning sirliq ölümige qarita gumaniy qarashlarmu otturigha qoyuldi.

Bu inkaslarda merhumning Uyghur tarixi tetqiqatidiki ilmiy emgekliri, 1998-yili féwral éyida yaponiyede Uyghur tarixi tetqiqati heqqidiki kitabi üchün matériyal toplash üchün ürümchige kelgen mezgilide, xitay dölet bixeterliki saqchiliri teripidin tutqun qilinip, "Dölet mexpiyetlikini oghrilash" jinayiti bilen eyiblinip 12 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan mezgildiki ehwallar,2009-yili xelq'araning qattiq bésimi bilen xitay türmisidin jaza mudditidin bir yil ilgiri qoyup bérilgendin kéyin xitay hökümitining teqibiy astida tarix tetqiqatini dawamlashturup kelgen hayati we tuyuqsiz yüz bergen sirliq ölümi heqqidiki perezler otturigha chiqti.

Tarixchi toxti muzat xitay türmiside yatqan mezgillerde uning qoyup bérilishi üchün pa'aliyet élip barghan chet'ellerdiki siyasiy pa'aliyetchiler we Uyghur ziyaliyliridin dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye hey'et mudiri dolqun eysa ependi we shiwétsariyediki Uyghur ziyaliy abdushükür ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip, toxti muzat ependining tuyuqsiz ölümige bolghan qayghusi, qattiq échinishi we gumaniy qarashlirini otturigha qoydi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin tepsilatini anglighaysiler.

Toluq bet