Ölüm jazasigha qarshi qurultay "Ölüm jazasidin xaliy dunya berpa qilish" sho'ari bilen axirlashti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrm
2016-06-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Dolqun eysa ependi afriqa jumhuriyitining edliye ministiri flawi'en mbata bilen
Dolqun eysa ependi afriqa jumhuriyitining edliye ministiri flawi'en mbata bilen
RFA/Ekrem


Norwégiye paytexti osloda 21 - iyun küni bashlan'ghan 6 - nöwetlik xelq'ara ölüm jazasigha qarshi turush qurultiyi 6 kün dawam qilip, 23 - iyun küni "Ölüm jazasidin xaliy dunya berpa qilish" sho'ari bilen axirlashti.

Melumatlargha asaslan'ghanda qurultay xatimiside "Ölüm jazasidin xaliy dunya berpa qilish" sho'ari astida bir xitabname maqullighan. Xitabnamining toluq mezmunliri torgha téxi chaplanmighan bolghachqa, uning mezmunlirini igilesh üchün mezkur qurultiyigha Uyghurlargha wakaliten ishtirak qilghan d u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependige mikrofonimizni uzattuq. U mezkur muraji'etnamining mezmunlirini tonushturup ötti.

Xelq'ara kechürüm teshkilatimu mezkur qurultaygha qatnashqan teshkilatlarning biri. Teshkilat yighin axirida élan qilghan YouTubeda bayanatida, özliriningmu 1977 yilidin bashlap ölüm jazisini emeldin qaldurush üchün heriket qilip kéliwatqanliqini, shundin étibaren 86 döletning ölüm jazasini emeldin qaldurghanliqini, ölüm jazisi barliq döletlerde pütünley emeldin qaldurulmighiche heriket qilishini toxtatmaydighanliqini bildürdi.

Bu heqte toxtalghan xelq'ara kechürüm teshkilatining nigériyediki tetqiqatchisi oluwatsin popola mundaq dédi: "Men ölüm jazisigha qarishi. Chünki u, wehshiy, qebih we insaniy qedir - qimmetni xunükleshtüridighan bir jazalash usuli."

Halbuki, xitay hala bügün'giche ölüm jazisini ijra qilishni toxtatmayla qalmay, ölüm jazasini dunya boyiche eng köp yürgüzidighan döletlik ornini saqlap kelmekte.

Xelq'ara kechürüm teshkilati bu yil aprélda élan qilghan 2016 - yilliq "Dunya ölüm jazasi doklati" da xitayning dunya boyiche ölüm jazisini eng köp ijra qilidighan dölet ikenlikini körsetken.

Teshkilat teminligen sanliq melumatlarda, 2015 - yili peqet xitayda ölümge höküm qilin'ghanlar sani 1000 din artuq ikenliki, emma xitayning bu melumatlarni ashkarilashni xalimaydighanliqi bildürülgen.

Doklatta yene xitayning ölüm jazasini Uyghurlargha qariti'a ishlitiwatqanliqini tenqidligen we xitayning ölüm jazisini atalmish "Zorawan térrorluq", "Diniy esebiylik" ke zerbe bérishni nishan qilghan "Qattiq zerbe bérish herikiti" de Uyghurlargha qarshi ishletkenlikini körsiken idi.

Bu nöwetlik qurultayning melumatigha qarighanda, dunyada yene 40 etrapidiki dölette ölüm jazasi ijra qiliniwatqan bolup, dolqun eysa ependi xitayda, bolupmu Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan ölüm jazasining dunya boyiche éghirliqini, bu mesilisige qarita yighin ehlining diqqitini jelp qilish üchün tirishchanliqlar körsitilgenlikini tilgha aldi.

Bu qétimqi yighin'gha ishtirak qilghan amérika oklaxoma uniwérsitétining proféssori lyu bing ependimu ziyaritimizni qobul qilghanda, xitaydiki ölüm jazasi mesilisige xatime bérishning texirsizlikini yighin ehlige bildürüp ötken.

U sözide, xitayning ölüm jazasi ijra qilish jeryani we ijra qilip bolghandin kéyinki qanuniy mesililerde éghir xataliqlar sadir qiliwatqanliqini, xitayda ölüm jazasini derhal emeldin qaldurushning insaniy hoquqning jiddiy bir teqezzasi ikenlikini sherhlep ötkenlikini eskertti.

Bu nöwetlik xelq'ara ölüm jazasigha qarshi turush qurultiyini 2000 - yili firansiyede qurulghan "Ölüm jazisigha birlikte qarshi turayli" namliq ammiwi teshkilat bilen 150 din artuq kishilik hoquq teshkilatining qoshulushi bilen hasil qilin'ghan "Ölüm jazasigha qarishi dunyawi birleshme" teshkilati birlikte uyushturghan. Qurultayning tunji nöwetliki 2001 - yili firansiyening strasbrog shehiride échilghan idi.

6 - Nöwetlik xelq'ara ölüm jazasigha qarshi turush qurultiyi axirlashqandin kéyin, mingdin artuq yighin ehli oslo kochilirida namayish qilghan. Dolqun eysa ependi, bu qétimqi yighinning Uyghur diyarida élip bériliwatqan ölüm jazasi mesilisini dunya jama'itige bildürüshning yaxshi bir pursiti bolghanliqini izahlidi.

6 - Nöwetlik xelq'ara ölüm jazasigha qarshi turush qurultayning yépilish murasimi her yili nobél mukapati tarqitidighan oslo opéra sariyida ötküzüldi.

Bu heqtiki melumatlargha qarighanda, qurultaygha 80 din artuq dölettin dölettin kelgen 20 neper ministir, 200 diplomat, parlamént ezaliri, alimlar tetqiqatchilar adwokat we her qaysi kishilik hoquq teshkilatlirining ezaliri bolup 1300 din artuq adem qatnashqan.

Toluq bet