Бил бровдер: хитай әмәлдарлириға қарита «магнитский» қанунини иҗра қилиш лагерларни тақашниң тунҗи қәдими болалайду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-02-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» ни тәшәббус қилған русийәдики әң чоң мәбләғ салғучи милярдер бил бровдер әпәнди. 2019-Йили 2-феврал, вашингтон.
«Магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» ни тәшәббус қилған русийәдики әң чоң мәбләғ салғучи милярдер бил бровдер әпәнди. 2019-Йили 2-феврал, вашингтон.
RFA/Gülchéhre

Америка дөләт мәҗлисиниң кеңәш палата әзаси марко рубио билән авам палата әзаси кристофер симит башчилиқидики бир қисим дөләт мәҗлиси әзалири өткән йили авғустта америка һөкүмитигә сунған «магнитскй йәр шари кишилик һоқуқ қануни» иҗра қилиш арқилиқ уйғур аптоном районида йиғивелиш лагерларни қуруп бир милйондин артуқ уйғурни тутуп турушта роли бар, дәп қаралған чен чуәнго, суң җинроң, ху лйәнхе, җу хәйлун, шөһрәт закир қатарлиқ 7 нәпәр хитай әмәлдарини җазалаш тәклипи инсан һоқуқи паалийәтчилиригә вә уйғурларға зор илһам болған иди. Нөвәттә, америкиниң уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қиливатқан бу хитай әмәлдарлирини магнитский қануни бойичә җазалашни әмәлгә ашурса, буниң хитайға бесим пәйда қилалайдиғанлиқи илгири сүрүлмәктә

«Магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» 1992-йилидин 2005-йилиғичә русийәдики әң чоң мәбләғ салғучи милярдер бил бровдер тәрипидин тәшәббус қилинған болуп, бу қанун, униң адвокати сергей магнитскйниң путин һөкүмити тәрипидин қийин қистаққа елинип өлтүрүлүши сәвәблик русийәдики кишилик һоқуқни дәпсәндә қилған әмәлдарларни җазалашқа қаритилған иди. Бил бравдер зиянкәшликкә учриған адвокатниң намидики мәзкур қанунни дәсләп америкида 2012-йили дөләт мәҗлисидә қарардин өткүзүлүштә муһим рол ойниған, қанунниң даириси 2014-йили явропаға вә 2016-йили көп дөләтләргә кеңәйтилгән.

Мәзкур қанун тәшәббусини тунҗи оттуриға қойғучи, әсли америкида туғулған, һазир әнглийә тәвәликидики милярдер вә кишилик һоқуқ паалийәтчиси, «хермитиҗ хәлқаралиқ мәбләғ селиш ширкити» ниң лидери бил бровдер әпәнди, 11-феврал күни әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң мәхсус зияритини қобул қилди.

Бил әпәнди соаллиримизға җаваб бериштин бурун өзиниң уйғур мәсилисини, болупму лагер мәсилини йеқиндин көзитип келиватқанлиқини тәкитлиди.

Мухбир: бил әпәнди, һазирға қәдәр йәнила нурғун кишиләр вә бәзи дөләтләр хитай һөкүмитиниң милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамиғанлиқиға соал нәзири билән қаримақта? сиз буниңға қандақ қарайсиз?

Бил бровдер: шүбһисизки, хитай һөкүмити у җайда җаза лагерлирини түркүмләп қуруп уйғурларни қамиди, вә у җайда кишиләр тән җазалириға учраватиду, өлтүрүлүватиду. Буни тәхмин қилиш биһаҗәт. Һазир биз 1930-йилларда, йәни һечқандақ учур мәвҗут болмиған, натсистлар германийәси дәврдә яшимайватимиз. Һазир лагерларниң мәвҗутлуқини испатлайдиған нурғунлиған сүний һәмраһ рәсимлири, шәхсий шаһитлар вә көплигән кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң буни дәлилләп чиқарған доклатлириму бар, һазирқи мәсилә униң мәвҗут яки әмәсликидә әмәс, бәлки буниңға қандақ тәдбир елиш мәсилиси болуши керәк.

Мухбир: хитайниң лагерларни қурушта уйғурларға қаратқан ахирқи мәқсити немә дәп қарайсиз?

Бил бровдер: хитай кишилик һоқуққа һечқачан һөрмәт қилмайдиған залим һөкүмәт, бундақ вәзийәттә ишниң әң ямини болиду, дәп тәхмин қилалаймиз. Шуңа ғәрб әллириму тегишлик тәдбир елиши зөрүр, биз һәр қетим ирқий қирғинчилиқ йүз бәргәндин кейин, «һәргиз қайтиланмисун» дәймиз, бу болса давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқ, шуңа бу ирқий қирғинчилиқму, натсистлар германийәсиниң қирғинчилиқи, ривандадики қирғинчилиқ вә камбоджа кехмер қирғинчилиқиға қарши инкас қайтурулған дәриҗидә күчлүк бир тәрәп қилиниши керәк.

Мухбир: хитайниң уйғурларға қаратқан бу мәдәнийәт қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитигә қарита сизниңчә хәлқараниң инкаси йетәрликму?

Бил бровдер: хәлқара җәмийәтниң инкаси давамлиқ интайин аз вә кечикип оттуриға чиқмақта. Бундақ дейишимдики сәвәб, мән явропа, канада вә америкидики сиясийонларға буниң нөвәттә һәммә киши диққәт бәрмисә болмайдиған бир мәсилә болупла қалмастин, диққәт қилишқа әрзийдиған вә әң алдинқи қатарда қоюп бир тәрәп қилинидиған мәсилә икәнлики дәп кәлдим. Чүнки бу мәсилә дунядики барлиқ мәсилиләрниң қатарида әң алдинқи қатарда бир тәрәп қилинидиған мәсилән, чүнки бу адәмни қаттиқ чөчүтидиған һәмдә нурғун кишиләргә тәсир көрситиватқан бир мәсилә. Бу мәсилә оз нөвитидә йәнә биз йүз беришини халимайдиған бир мәсилигә, йәни ирқий қирғинчилиқ мәсилисигә берип тақилидиған бир мәсилә.

Мухбир: бу мәсилидә «магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» иҗра қилиш арқилиқ уйғур аптоном районидики мунасивәтлик хитай әмәлдарлирини җазалашниң қандақ муһим әһмийити бар?

Бил бровдер: «магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» һазир хитай әмәлдарлирини җазалаш ролини ойниялайдиған бирдинбир қисқа муддәтлик җазалаш васитиси болалайду. Чүнки хитай иқтисадий җәһәттин интайин күчлүк, шуңа хитайға ембарго йүргүзүш бир қәдәр мүшкүл. Магнитискй қануни, мәсилидә мәсулийити бар шәхсләргә қаритип лайиһәләнгән қанун болғачқа шу арқилиқ бу, һөкүмәттә мәсулийити болған әмәлдарларни җазаға тартиш ролини өтәйду. Һазир бу қанун америка қошма штатлири, канада, әнглийә вә явропа дөләтлиридә иҗра қилинди.

Мухбир: бу қанунниң хитай әмәлдарлириға қарита иҗра қилиниши, лагерларниң тақилишини илгири сүрәләмду?

Бил бровдер: мениңчә бу, лагерларниң қурулушида вә иҗра қилинишида мәсулийити болған хитай әмәлдарларға қарита бу қанунни иҗра қилип уларға җаза йүргүзүш лагерларниң тақилиши үчүн елинған тунҗи қәдәм болалайду. Гәрчә магнитский қануни бу мәсилини түптин һәл қилишниң ачқучи болалмисиму, әмма бу, һазирқидәк хитай әмәлдарлириниң вә шу йәрдики өзиниң һоқуқи вә хизмәт имтиязидин пайдилинип һечқандақ қаршилиқсиз, чәклимисиз һалда зулумини давамлаштурушидин яхши, бу, уларниң һәрикитигә бәлгилик чәклимә вә раһәтсизлик пәйда қилалайду. Мениң қаришимчә бу лагерларни тақитишта хели узун бир мусапә бар, аввал мана мушу мәсулийити бар әмәлдарларни җазалаштин башлайли.

Мухбир: бил әпәнди милйонларчә уйғурларниң хитай һөкүмити тәрипидин җаза лагерлириға қамилиши мәсилисидә, өзиңизниң әң җиддий әндишиңиз немә?

Бил бровдер: мениң әң зор әндишәм, бу җайда бир аҗайип паҗиәниң болуватқини ениқ. Әмма улар буни дунядин йошурушқа тиришиватиду. Бир иш қанчики сир тутулғансери, буниң шу җайдики хәлққә шунчә еғир хәтири болиду.

Мухбир: хәлқара җәмийәт хитай һөкүмитини җаза лагерларни тақашта қандақ бесим ишлитәләйду?

Бил бровдер: ахирида йүз беришкә тегишлик болғини бири ашкарилаш йәнә бири җазалаш. Ашкарилаш дегәндә биз лагерларға мунасивәтлик қанчилик учур болса ашкарилап дуняниң диққитини қозғаш, дуня җамаити буниңға җаза қоллиниш арқилиқ инкас қайтуруши зөрүр, йәни дуняниң қарши һәрикәткә өтүши «магнитскй йәр шари кишилик һоқуқ қануни» йүргүзүш билән башлиниши һәмдә башқа қоллиниш мумкин болған җазалаш тәдбирлири арқилиқ омумйүзлүк бесим ишлитиши керәк.

Вақит мунасивити билән бил бровдер әпәнди билән өткүзгән мәхсус сөһбитимизни бүгүн мушу йәрдә тохтатмақчимиз, кейинки аңлитишимизда сөһбитимизни магнитиский қанунидики муһим мәзмунлар вә бу қанун кишилик һоқуққа хилаплиқ қилған әмәлдарларни қандақ җәһәтләрдин җазаға учриталайду? хәлқара җәмийәт лагерлардики уйғурларни қандақ қилип қутқузалайду? вә уйғурларға қайси җәһәтләрдин ярдәм қилалайду? дегәндәк темиларда давам әтмәкчи.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт