Bil browdér: xitay emeldarlirigha qarita "Magnitskiy" qanunini ijra qilish lagérlarni taqashning tunji qedimi bolalaydu

Muxbirimiz gülchéhre
2019-02-14
Élxet
Pikir
Share
Print
"Magnitskiy yer shari kishilik hoquq qanuni" ni teshebbus qilghan rusiyediki eng chong meblegh salghuchi milyardér bil browdér ependi. 2019-Yili 2-féwral, washin'gton.
"Magnitskiy yer shari kishilik hoquq qanuni" ni teshebbus qilghan rusiyediki eng chong meblegh salghuchi milyardér bil browdér ependi. 2019-Yili 2-féwral, washin'gton.
RFA/Gülchéhre

Amérika dölet mejlisining kéngesh palata ezasi marko rubi'o bilen awam palata ezasi kristofér simit bashchiliqidiki bir qisim dölet mejlisi ezaliri ötken yili awghustta amérika hökümitige sun'ghan "Magnitsky yer shari kishilik hoquq qanuni" ijra qilish arqiliq Uyghur aptonom rayonida yighiwélish lagérlarni qurup bir milyondin artuq Uyghurni tutup turushta roli bar, dep qaralghan chén chu'en'go, sung jinrong, xu lyenxé, ju xeylun, shöhret zakir qatarliq 7 neper xitay emeldarini jazalash teklipi insan hoquqi pa'aliyetchilirige we Uyghurlargha zor ilham bolghan idi. Nöwette, amérikining Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qiliwatqan bu xitay emeldarlirini magnitskiy qanuni boyiche jazalashni emelge ashursa, buning xitaygha bésim peyda qilalaydighanliqi ilgiri sürülmekte

"Magnitskiy yer shari kishilik hoquq qanuni" 1992-yilidin 2005-yilighiche rusiyediki eng chong meblegh salghuchi milyardér bil browdér teripidin teshebbus qilin'ghan bolup, bu qanun, uning adwokati sérgéy magnitskyning putin hökümiti teripidin qiyin qistaqqa élinip öltürülüshi seweblik rusiyediki kishilik hoquqni depsende qilghan emeldarlarni jazalashqa qaritilghan idi. Bil brawdér ziyankeshlikke uchrighan adwokatning namidiki mezkur qanunni deslep amérikida 2012-yili dölet mejliside qarardin ötküzülüshte muhim rol oynighan, qanunning da'irisi 2014-yili yawropagha we 2016-yili köp döletlerge kéngeytilgen.

Mezkur qanun teshebbusini tunji otturigha qoyghuchi, esli amérikida tughulghan, hazir en'gliye tewelikidiki milyardér we kishilik hoquq pa'aliyetchisi, "Xérmitij xelq'araliq meblegh sélish shirkiti" ning lidéri bil browdér ependi, 11-féwral küni erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining mexsus ziyaritini qobul qildi.

Bil ependi so'allirimizgha jawab bérishtin burun özining Uyghur mesilisini, bolupmu lagér mesilini yéqindin közitip kéliwatqanliqini tekitlidi.

Muxbir: bil ependi, hazirgha qeder yenila nurghun kishiler we bezi döletler xitay hökümitining milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamighanliqigha so'al neziri bilen qarimaqta? siz buninggha qandaq qaraysiz?

Bil browdér: shübhisizki, xitay hökümiti u jayda jaza lagérlirini türkümlep qurup Uyghurlarni qamidi, we u jayda kishiler ten jazalirigha uchrawatidu, öltürülüwatidu. Buni texmin qilish bihajet. Hazir biz 1930-yillarda, yeni héchqandaq uchur mewjut bolmighan, natsistlar gérmaniyesi dewrde yashimaywatimiz. Hazir lagérlarning mewjutluqini ispatlaydighan nurghunlighan sün'iy hemrah resimliri, shexsiy shahitlar we köpligen kishilik hoquq teshkilatlirining buni delillep chiqarghan doklatlirimu bar, hazirqi mesile uning mewjut yaki emeslikide emes, belki buninggha qandaq tedbir élish mesilisi bolushi kérek.

Muxbir: xitayning lagérlarni qurushta Uyghurlargha qaratqan axirqi meqsiti néme dep qaraysiz?

Bil browdér: xitay kishilik hoquqqa héchqachan hörmet qilmaydighan zalim hökümet, bundaq weziyette ishning eng yamini bolidu, dep texmin qilalaymiz. Shunga gherb ellirimu tégishlik tedbir élishi zörür, biz her qétim irqiy qirghinchiliq yüz bergendin kéyin, "Hergiz qaytilanmisun" deymiz, bu bolsa dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliq, shunga bu irqiy qirghinchiliqmu, natsistlar gérmaniyesining qirghinchiliqi, riwandadiki qirghinchiliq we kambodzha kéxmér qirghinchiliqigha qarshi inkas qayturulghan derijide küchlük bir terep qilinishi kérek.

Muxbir: xitayning Uyghurlargha qaratqan bu medeniyet qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayitige qarita sizningche xelq'araning inkasi yéterlikmu?

Bil browdér: xelq'ara jem'iyetning inkasi dawamliq intayin az we kéchikip otturigha chiqmaqta. Bundaq déyishimdiki seweb, men yawropa, kanada we amérikidiki siyasiyonlargha buning nöwette hemme kishi diqqet bermise bolmaydighan bir mesile bolupla qalmastin, diqqet qilishqa erziydighan we eng aldinqi qatarda qoyup bir terep qilinidighan mesile ikenliki dep keldim. Chünki bu mesile dunyadiki barliq mesililerning qatarida eng aldinqi qatarda bir terep qilinidighan mesilen, chünki bu ademni qattiq chöchütidighan hemde nurghun kishilerge tesir körsitiwatqan bir mesile. Bu mesile oz nöwitide yene biz yüz bérishini xalimaydighan bir mesilige, yeni irqiy qirghinchiliq mesilisige bérip taqilidighan bir mesile.

Muxbir: bu mesilide "Magnitskiy yer shari kishilik hoquq qanuni" ijra qilish arqiliq Uyghur aptonom rayonidiki munasiwetlik xitay emeldarlirini jazalashning qandaq muhim ehmiyiti bar?

Bil browdér: "Magnitskiy yer shari kishilik hoquq qanuni" hazir xitay emeldarlirini jazalash rolini oyniyalaydighan birdinbir qisqa muddetlik jazalash wasitisi bolalaydu. Chünki xitay iqtisadiy jehettin intayin küchlük, shunga xitaygha émbargo yürgüzüsh bir qeder müshkül. Magnitisky qanuni, mesilide mes'uliyiti bar shexslerge qaritip layihelen'gen qanun bolghachqa shu arqiliq bu, hökümette mes'uliyiti bolghan emeldarlarni jazagha tartish rolini öteydu. Hazir bu qanun amérika qoshma shtatliri, kanada, en'gliye we yawropa döletliride ijra qilindi.

Muxbir: bu qanunning xitay emeldarlirigha qarita ijra qilinishi, lagérlarning taqilishini ilgiri sürelemdu?

Bil browdér: méningche bu, lagérlarning qurulushida we ijra qilinishida mes'uliyiti bolghan xitay emeldarlargha qarita bu qanunni ijra qilip ulargha jaza yürgüzüsh lagérlarning taqilishi üchün élin'ghan tunji qedem bolalaydu. Gerche magnitskiy qanuni bu mesilini tüptin hel qilishning achquchi bolalmisimu, emma bu, hazirqidek xitay emeldarlirining we shu yerdiki özining hoquqi we xizmet imtiyazidin paydilinip héchqandaq qarshiliqsiz, cheklimisiz halda zulumini dawamlashturushidin yaxshi, bu, ularning herikitige belgilik cheklime we rahetsizlik peyda qilalaydu. Méning qarishimche bu lagérlarni taqitishta xéli uzun bir musape bar, awwal mana mushu mes'uliyiti bar emeldarlarni jazalashtin bashlayli.

Muxbir: bil ependi milyonlarche Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin jaza lagérlirigha qamilishi mesiliside, özingizning eng jiddiy endishingiz néme?

Bil browdér: méning eng zor endishem, bu jayda bir ajayip paji'ening boluwatqini éniq. Emma ular buni dunyadin yoshurushqa tirishiwatidu. Bir ish qanchiki sir tutulghanséri, buning shu jaydiki xelqqe shunche éghir xetiri bolidu.

Muxbir: xelq'ara jem'iyet xitay hökümitini jaza lagérlarni taqashta qandaq bésim ishliteleydu?

Bil browdér: axirida yüz bérishke tégishlik bolghini biri ashkarilash yene biri jazalash. Ashkarilash dégende biz lagérlargha munasiwetlik qanchilik uchur bolsa ashkarilap dunyaning diqqitini qozghash, dunya jama'iti buninggha jaza qollinish arqiliq inkas qayturushi zörür, yeni dunyaning qarshi heriketke ötüshi "Magnitsky yer shari kishilik hoquq qanuni" yürgüzüsh bilen bashlinishi hemde bashqa qollinish mumkin bolghan jazalash tedbirliri arqiliq omumyüzlük bésim ishlitishi kérek.

Waqit munasiwiti bilen bil browdér ependi bilen ötküzgen mexsus söhbitimizni bügün mushu yerde toxtatmaqchimiz, kéyinki anglitishimizda söhbitimizni magnitiskiy qanunidiki muhim mezmunlar we bu qanun kishilik hoquqqa xilapliq qilghan emeldarlarni qandaq jehetlerdin jazagha uchritalaydu? xelq'ara jem'iyet lagérlardiki Uyghurlarni qandaq qilip qutquzalaydu? we Uyghurlargha qaysi jehetlerdin yardem qilalaydu? dégendek témilarda dawam etmekchi.

Toluq bet