Bil browdér lagér mesiliside mes'uliyiti bar xitay emeldarlirini "Magnitskiy" qanuni boyiche jazalashni telep qildi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-02-21
Share
bil-browder-magnitiskiy.jpg "Magnitskiy yer shari kishilik hoquq qanuni" ni teshebbus qilghan rusiyediki eng chong meblegh salghuchi milyardér bil browdér ependi. 2019-Yili 2-féwral, washin'gton.
RFA/Gülchéhre

"Yer shari magnitskiy kishilik hoquq qanuni" milyardér bil browdér teripidin teshebbus qilin'ghan bolup, u rusiye teripidin ziyankeshlikke uchrighan adwokat magnétiskiyning namidiki mezkur qanunni eng deslep 2012-yili amérika dölet mejliside qarardin ötküzülüshte muhim rol oynighan. Amérikida obama hökümiti dewride imzalan'ghan "Yer shari magnétskiy kishilik hoquq qanuni" gha asasen amérika hökümiti kishilik hoquq depsendichilikide rol alghan, özining hoquqi we xizmet imtiyazidin paydilinip bigunah puqralarning ölüshige, ten jazasigha uchrishigha seweb bolghan kishilerning amérikigha kirishini cheklesh, ularning amérikidiki mal-mülüklirini musadire qilish, eger amérikigha kelgen teqdirde qanuniy jazagha tartish hoquqigha ige iken. Amérika hökümiti 2017-yili dékabirda bérmadiki rohin'ga musulmanlirigha qirghinchiliq yürgüzgen bir qisim générallargha bu qanun boyiche jaza tedbirlirini élan qilghan idi.

Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilghanliqi üchün bir qisim xitay emeldarlirining yuqiriqi qanun bilen jazalinishi mumkinliki bundin ilgiri amérikining mu'awin yardemchi dölet ishliri ministiri lawra iston teripidin ötken yili 4-ayda tunji qétim otturigha qoyulghan idi. Lawra iston xanim shu qétimliq sözide xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan keng kölemlik tutqun qilish heriketlirining amérikini jiddiy endishige séliwatqanliqini, amérikining "Yer shari magnétskiy qanuni" gha asasen qarshi heriketke ötüshi mumkinlikini bildürgen. Amérika hökümitidin "Yer shari magnétski qanuni" ni ishqa sélip jazalashni telep qiliwatqan birinchi nomurluq shexs del Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'godur.

Bil browdér ependi bilen élip barghan söhbitimiz dawamida uningdin xitay emeldarlirigha "Magnétiskiy qanuni" boyiche émbargo qoyushning ularni qandaq aqiwetlerge uchritalaydighanliqini soriduq. Bil browdér ependi mundaq jawab berdi: "Amérika we bashqa döletlerning xitay emeldarlirini 'yer shari magnétskiy tizimliki' ge kirgüzüshining ehmiyitini mundaq ikki tereptin rol oynaydu déyishke bolidu. Bu qanun emeldarlargha qarita ijra qilin'ghan haman ularning dunyaning her qaysi jayliridiki banka hésabati tonglitilidu. Shuning bilen ular chet'ellerde soda-sétiq qilalmaydu, xalighanche öy-mülük sétiwalalmaydu. Dölet atlap sayahet qilishi tosqunluqqa uchraydu. Téximu muhim bolghini bu qanun jazagha uchrighan emeldarlardin bashqa yene özining jazalinishidin ensirewatqan, téxi jazalanmighan wehime ichidiki emeldarlarghimu agahlandurush signali béridu. Mesilen, amérika bilen kanada mes'uliyiti bolghan yuqiri derijilik xitay emeldardin 15 ge jaza yürgüzdi deyli, u chaghda ularning yene minglighan qollighuchiliri we ularning guruhidiki emeldarlarmu özining jazalinishidin qorqup, özlirining ilgiriki éghir qilmishlirini tizginlishige seweb bolidu. Buning tesiride ularning basturushigha uchrawatqan xelqning weziyiti ijabiy yönilishke siljishi mumkin."

Muxbir: meyli lagérning ichide yaki sirtida bolsun, Uyghurlar insani heq-hoquqliridin mehrum halda yashimaqta. Xelq'ara jem'iyet hayati tehdit astida qalghan uyurlargha we lagérlargha qamalghan Uyghur ziyaliylirigha qandaq usulda yardem qilalaydu?

Bil ependi: men Uyghurlardin chiqqan dangliq sen'etkarlarningmu lagérlarda ölgenlikige da'ir nahayiti échinishliq xewerlerni kördüm, mushuninggha oxshash shexslerning hékayiliri dunyaning diqqitini qozghaydu. Bu yerde muhimi sanliq melumat emes, belki tesir qilarliq riyal shexslerning qismetliridur. Men özüm eng yaxshi bilidighan, we eng köp shughullinidighan "Yer shari magnétsky kishilik hoquq qanuni" nuqtisidin éytqanda, bu mesilide mes'uliyiti éghir, jawabkarliqqa tartilishqa tégishlik kishiler heqqide ularni jazalashqa yéterlik ispat barmu? Uyghurlargha yardem qilishning eng yaxshi yoli bolsa dunyaning diqqitini qozghash, xitay yaman tesir peyda qilishtin qachidighan bir dölet, bolupmu iqtisadiy jehettin uni payda-ziyanni oyliship ish qilishqa mejburlaydu. Shunga qanche köp kishi bilse, xitaygha shunche küchlük eks tesir peyda qilghili bolidu. Omumlashturup éytqanda, qanunlashturulghan kemsitish we irqiy qirghinchiliqqa qarshi héchqachan sükütte turmighan, u meyli jenubiy afriqadiki irqiy ayrimichiliq siyasiti, meyli riwanda qirghinchiliqi we meyli kambodzhadiki qirghinchiliq bolmisun, shundaq qarshiliqqa duch kelgen bu xitaygha kelgen chaghdimu oxshash bolushi kérek.

Muxbir: her qaysi dölet rehberliri we hökümetlirini Uyghurlarning lagérlargha solinish mesiliside resmiy heriketke keltürüshte zadi némiler türtke bolalaydu?

‏Bil ependi: méningche, oxshimighan döletlerdiki Uyghurlar shu döletlerdiki hökümet emeldarliri we siyasiy erbablar bilen aktip körüshüp, ularni jaza lagérlirigha a'it uchurlar bilen teminleshke tirishishi kérek. Qanchiki köp sanda kishiler bu mesilini bilgende, chüshen'gende, qanche küp diqqet qozghighanda, bu Uyghurlarning bu éghir weziyitige köngül bölidighanlarmu, uningdin endishe qilidighanlarmu barghanche köpiyidu. Elwette, bu heqiqetenmu hemmining diqqitini tartishqa tégishlik pewqul'adde jiddiy mesile.

Muxbir: bil ependi Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamiliwatqinigha 2 yil bolup qaldi, sizmu mezkur mesilige köngül bölüp kéliwatqanliqingizni qeyt qildingiz, lagér mesiliside sizning eng zor endishingiz néme?

Bil ependi: dunya jama'etchilikige éniq bolmaywatqini yenila lagérlarning ichki yüzige da'ir uchurlarning kem bolushi, gherb dunyasi peqet körgenlirige qarita inkas qayturidu, epsus, buningda lagérlar heqqide heqiqiy we emeliy uchurlargha ige bolalmasliq chong riqabet yaritiwatqan mesile dep qaraymen.

Muxbir: xelq'araliq musteqil tekshürüsh orunliri buningda qandaq muhim rol oynaydu dep qaraysiz?

Bil ependi: xitay ularni yalghan uchurlar bilen teminlep, lagérlar mesilisini yalghan'gha chiqirishqa tirishidu, bu weziyette bu uchur téxnika urushi shundaqla emeliy urush, bu ehwalda qanche chin melumatlarni igilesh we tarqitish bilen kishilerning qarshi inkasini qozghash arqiliq yéngip chiqqili bolidu. Egerde u jayda Uyghurlar üstidin dora sinaq qiliniwatqan bolsun, her qandaq ten jazasi yaki xorlash ehwallargha a'it igiligili bolidighanla uchur melumatlarni yighishqa tirishchanliq körsitishmiz lazim. Lagérgha a'it her xil uchur, awaz, sin we yaki guwahliqqa oxshash her tereplime uchurlarning hemmisi bu jaydiki yoshurun'ghan xewpni échishta rol oynaydu. Shundaqla dunyaning xewp astidiki Uyghurlargha bolghan endishisini qozghiyalaydu.

Uyghurlar we kishilik hoquq teshkilatliri birdek Uyghur rayonida Uyghur we bashqa musulman xelqler soliwélin'ghan lagérlarning xelq'araliq musteqil tekshürüsh orunliri teripidin choqum qattiq we nishanliq tekshürülüshi shundaqla xelq'araliq inkasqa érishishi kéreklikini telep qilip keldi. Ular yene amérika bashliq hökümetlerge chén chu'en'go qatarliq emeldarlargha "Yer shari magnétskiy qanuni" boyiche jaza qollinish lazimliqini teshebbus qiliwatqan bolsimu, lékin hazirghiche lagérlarni qurush we Uyghur hemde bashqa milletlerni jaza lagérlirigha solashta biwasite mes'uliyiti bar dep qaralghan birmu xitay emeldarigha qarita bu qanun téxi ijra qilinmidi. Bil brawdér ependi qatarliq mutexessislerning chüshendürüshlirige qarighanda, "Magnétskiy qanuni" ning ijra bolushi aqsaray, amérika maliye ministirliqi we dölet ishliri ministirliqlirining hemkarliqi asasida otturigha chiqidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.