Бил бровдер лагер мәсилисидә мәсулийити бар хитай әмәлдарлирини «магнитский» қануни бойичә җазалашни тәләп қилди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-02-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» ни тәшәббус қилған русийәдики әң чоң мәбләғ салғучи милярдер бил бровдер әпәнди. 2019-Йили 2-феврал, вашингтон.
«Магнитский йәр шари кишилик һоқуқ қануни» ни тәшәббус қилған русийәдики әң чоң мәбләғ салғучи милярдер бил бровдер әпәнди. 2019-Йили 2-феврал, вашингтон.
RFA/Gülchéhre

«Йәр шари магнитский кишилик һоқуқ қануни» милярдер бил бровдер тәрипидин тәшәббус қилинған болуп, у русийә тәрипидин зиянкәшликкә учриған адвокат магнетискийниң намидики мәзкур қанунни әң дәсләп 2012-йили америка дөләт мәҗлисидә қарардин өткүзүлүштә муһим рол ойниған. Америкида обама һөкүмити дәвридә имзаланған «йәр шари магнетский кишилик һоқуқ қануни» ға асасән америка һөкүмити кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә рол алған, өзиниң һоқуқи вә хизмәт имтиязидин пайдилинип бигунаһ пуқраларниң өлүшигә, тән җазасиға учришиға сәвәб болған кишиләрниң америкиға киришини чәкләш, уларниң америкидики мал-мүлүклирини мусадирә қилиш, әгәр америкиға кәлгән тәқдирдә қануний җазаға тартиш һоқуқиға игә икән. Америка һөкүмити 2017-йили декабирда бермадики роһинга мусулманлириға қирғинчилиқ йүргүзгән бир қисим генералларға бу қанун бойичә җаза тәдбирлирини елан қилған иди.

Уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилғанлиқи үчүн бир қисим хитай әмәлдарлириниң юқириқи қанун билән җазалиниши мумкинлики бундин илгири америкиниң муавин ярдәмчи дөләт ишлири министири лавра истон тәрипидин өткән йили 4-айда тунҗи қетим оттуриға қоюлған иди. Лавра истон ханим шу қетимлиқ сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикәтлириниң америкини җиддий әндишигә селиватқанлиқини, америкиниң «йәр шари магнетский қануни» ға асасән қарши һәрикәткә өтүши мумкинликини билдүргән. Америка һөкүмитидин «йәр шари магнетски қануни» ни ишқа селип җазалашни тәләп қиливатқан биринчи номурлуқ шәхс дәл уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнгодур.

Бил бровдер әпәнди билән елип барған сөһбитимиз давамида униңдин хитай әмәлдарлириға «магнетиский қануни» бойичә ембарго қоюшниң уларни қандақ ақивәтләргә учриталайдиғанлиқини соридуқ. Бил бровдер әпәнди мундақ җаваб бәрди: «америка вә башқа дөләтләрниң хитай әмәлдарлирини ‹йәр шари магнетский тизимлики' гә киргүзүшиниң әһмийитини мундақ икки тәрәптин рол ойнайду дейишкә болиду. Бу қанун әмәлдарларға қарита иҗра қилинған һаман уларниң дуняниң һәр қайси җайлиридики банка һесабати тоңлитилиду. Шуниң билән улар чәтәлләрдә сода-сетиқ қилалмайду, халиғанчә өй-мүлүк сетивалалмайду. Дөләт атлап саяһәт қилиши тосқунлуққа учрайду. Техиму муһим болғини бу қанун җазаға учриған әмәлдарлардин башқа йәнә өзиниң җазалинишидин әнсирәватқан, техи җазаланмиған вәһимә ичидики әмәлдарларғиму агаһландуруш сигнали бериду. Мәсилән, америка билән канада мәсулийити болған юқири дәриҗилик хитай әмәлдардин 15 гә җаза йүргүзди дәйли, у чағда уларниң йәнә миңлиған қоллиғучилири вә уларниң гуруһидики әмәлдарларму өзиниң җазалинишидин қорқуп, өзлириниң илгирики еғир қилмишлирини тизгинлишигә сәвәб болиду. Буниң тәсиридә уларниң бастурушиға учраватқан хәлқниң вәзийити иҗабий йөнилишкә силҗиши мумкин.»

Мухбир: мәйли лагерниң ичидә яки сиртида болсун, уйғурлар инсани һәқ-һоқуқлиридин мәһрум һалда яшимақта. Хәлқара җәмийәт һаяти тәһдит астида қалған уюрларға вә лагерларға қамалған уйғур зиялийлириға қандақ усулда ярдәм қилалайду?

Бил әпәнди: мән уйғурлардин чиққан даңлиқ сәнәткарларниңму лагерларда өлгәнликигә даир наһайити ечинишлиқ хәвәрләрни көрдүм, мушуниңға охшаш шәхсләрниң һекайилири дуняниң диққитини қозғайду. Бу йәрдә муһими санлиқ мәлумат әмәс, бәлки тәсир қиларлиқ риял шәхсләрниң қисмәтлиридур. Мән өзүм әң яхши билидиған, вә әң көп шуғуллинидиған «йәр шари магнетскй кишилик һоқуқ қануни» нуқтисидин ейтқанда, бу мәсилидә мәсулийити еғир, җавабкарлиққа тартилишқа тегишлик кишиләр һәққидә уларни җазалашқа йетәрлик испат барму? уйғурларға ярдәм қилишниң әң яхши йоли болса дуняниң диққитини қозғаш, хитай яман тәсир пәйда қилиштин қачидиған бир дөләт, болупму иқтисадий җәһәттин уни пайда-зиянни ойлишип иш қилишқа мәҗбурлайду. Шуңа қанчә көп киши билсә, хитайға шунчә күчлүк әкс тәсир пәйда қилғили болиду. Омумлаштуруп ейтқанда, қанунлаштурулған кәмситиш вә ирқий қирғинчилиққа қарши һечқачан сүкүттә турмиған, у мәйли җәнубий африқадики ирқий айримичилиқ сиясити, мәйли риванда қирғинчилиқи вә мәйли камбоджадики қирғинчилиқ болмисун, шундақ қаршилиққа дуч кәлгән бу хитайға кәлгән чағдиму охшаш болуши керәк.

Мухбир: һәр қайси дөләт рәһбәрлири вә һөкүмәтлирини уйғурларниң лагерларға солиниш мәсилисидә рәсмий һәрикәткә кәлтүрүштә зади немиләр түрткә болалайду?

‏Бил әпәнди: мениңчә, охшимиған дөләтләрдики уйғурлар шу дөләтләрдики һөкүмәт әмәлдарлири вә сиясий әрбаблар билән актип көрүшүп, уларни җаза лагерлириға аит учурлар билән тәминләшкә тиришиши керәк. Қанчики көп санда кишиләр бу мәсилини билгәндә, чүшәнгәндә, қанчә күп диққәт қозғиғанда, бу уйғурларниң бу еғир вәзийитигә көңүл бөлидиғанларму, униңдин әндишә қилидиғанларму барғанчә көпийиду. Әлвәттә, бу һәқиқәтәнму һәмминиң диққитини тартишқа тегишлик пәвқуладдә җиддий мәсилә.

Мухбир: бил әпәнди уйғурларниң җаза лагерлириға қамиливатқиниға 2 йил болуп қалди, сизму мәзкур мәсилигә көңүл бөлүп келиватқанлиқиңизни қәйт қилдиңиз, лагер мәсилисидә сизниң әң зор әндишиңиз немә?

Бил әпәнди: дуня җамаәтчиликигә ениқ болмайватқини йәнила лагерларниң ички йүзигә даир учурларниң кәм болуши, ғәрб дуняси пәқәт көргәнлиригә қарита инкас қайтуриду, әпсус, буниңда лагерлар һәққидә һәқиқий вә әмәлий учурларға игә болалмаслиқ чоң риқабәт яритиватқан мәсилә дәп қараймән.

Мухбир: хәлқаралиқ мустәқил тәкшүрүш орунлири буниңда қандақ муһим рол ойнайду дәп қарайсиз?

Бил әпәнди: хитай уларни ялған учурлар билән тәминләп, лагерлар мәсилисини ялғанға чиқиришқа тиришиду, бу вәзийәттә бу учур техника уруши шундақла әмәлий уруш, бу әһвалда қанчә чин мәлуматларни игиләш вә тарқитиш билән кишиләрниң қарши инкасини қозғаш арқилиқ йеңип чиққили болиду. Әгәрдә у җайда уйғурлар үстидин дора синақ қилиниватқан болсун, һәр қандақ тән җазаси яки хорлаш әһвалларға аит игилигили болидиғанла учур мәлуматларни йиғишқа тиришчанлиқ көрситишмиз лазим. Лагерға аит һәр хил учур, аваз, син вә яки гуваһлиққа охшаш һәр тәрәплимә учурларниң һәммиси бу җайдики йошурунған хәвпни ечишта рол ойнайду. Шундақла дуняниң хәвп астидики уйғурларға болған әндишисини қозғиялайду.

Уйғурлар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири бирдәк уйғур районида уйғур вә башқа мусулман хәлқләр соливелинған лагерларниң хәлқаралиқ мустәқил тәкшүрүш орунлири тәрипидин чоқум қаттиқ вә нишанлиқ тәкшүрүлүши шундақла хәлқаралиқ инкасқа еришиши керәкликини тәләп қилип кәлди. Улар йәнә америка башлиқ һөкүмәтләргә чен чуәнго қатарлиқ әмәлдарларға «йәр шари магнетский қануни» бойичә җаза қоллиниш лазимлиқини тәшәббус қиливатқан болсиму, лекин һазирғичә лагерларни қуруш вә уйғур һәмдә башқа милләтләрни җаза лагерлириға солашта биваситә мәсулийити бар дәп қаралған бирму хитай әмәлдариға қарита бу қанун техи иҗра қилинмиди. Бил бравдер әпәнди қатарлиқ мутәхәссисләрниң чүшәндүрүшлиригә қариғанда, «магнетский қануни» ниң иҗра болуши ақсарай, америка малийә министирлиқи вә дөләт ишлири министирлиқлириниң һәмкарлиқи асасида оттуриға чиқидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт