Хәтәр астидики милләтләр тәшкилати уйғур елидики өлүм җазалирини әйиблиди

Мухбиримиз җүмә
2013-10-10
Share
sot-olum-jaza-uyghur-5-iyul.jpg CCTV Хәвиридә берилгән, 5-июл вәқәсигә четишлиқ уйғурларни өлүм җазасиға һөкүм қилған көрүнүш. 2009-Йили 15-өктәбир.
AFP


Дуня өлүм җазасиға қарши туруш күни мунасивити билән германийәни мәркәз қилған хәтәр астидики милләтләр тәшкилати хитайниң уйғур елидә өлүм җазасини көпләп иҗра қиливатқанлиқини тәнқид қилди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати, явропа иттипақи қатарлиқ тәшкилат вә органлар баянат елан қилип, хитай қатарлиқ әлләрни өлүм җазасини бикар қилишқа чақирди.

Дуня өлүм җазасиға қарши туруш бирләшмиси намлиқ хәлқара тәшкилат 11 аввал, һәр йили 10 - өктәбирни дуня өлүм җазасиға қарши күни, дәп елан қилған иди.

Явропа кеңиши, явропа комиссийиси дуня өлүм җазасиға қарши туруш күни мунасивити билән елан қилған бирләшмә баянатида, барлиқ әлләрни кишилик һоқуқ әһдинамисиниң роһиға әмәл қилип, өлүм җазасини бикар қилишқа чақирди.

Кеңәшниң баш секретари торбйоң җагланд, явропа комиссийиси ташқи ишлар комиссари кәтерин аштон баянатида, өлүм җазасиға қарши икәнликини қаттиқ тәкитләп, бу ғәйрий инсани йвә қәбиһ җазаниң қәйәрдә вә қачан болушидин қәтий, униң һечқандақ һаҗити йоқ вә җинайи қилмишларниң алдини алалмайду, дегән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати өзиниң баянатида, җинайәт характериниң қандақ болушидин қәтий нәзәр һәр қандақ шәкилдики өлүм җазасиға қарши икәнликини билдүрүп, өлүм җазаси хәлқара универсал кишилик һоқуқ хитабнамисидә оттуриға қоюлған һаятлиқ һоқуқиға хилап. У тамамән қәбиһ, ғәйрий инсаний вә кәмситиш характерлик җаза, дәп көрсәтти.

Мәзкур органниң йәнә бир мәсул хадими авдрей гоһран әскәртип, зиянкәшликкә учриғучилар адаләткә еришишкә һәқлиқ, бирақ өлүм җазаси мәсилини һәл қилиш чариси әмәс, дегән.

Шу күни йәнә вакаләтсиз милләтләр тәшкилати баянат елан қилип, барлиқ дөләтләрни, барлиқ әһвалларда өлүм җазасини бикар қилишқа чақирди. Униң баянатида, мәзкур орган вәкиллик қилидиған бәзи милләтләр вә хәлқләр олтурушлуқ бенгал, хитай қатарлиқ дөләтләрдә өлүм җазаси иҗра қилиниватқанлиқини тәнқидләп: өлүм җазаси зораван җинайи қилмишларға үнүмлүк тақабил туруш чариси, дәп қаралсиму, бирақ зораван җинайи қилмишларниң йүз бериш қетим сани өлүм җазасини иҗра қилиш билән алақидар икәнликигә аит һечқандақ илмий испат йоқ, дегән.

Германийәни мәркәз қилған хәтәр астидики милләтләр тәшкилати өлүм җазасиға қарши туруп келиватқан органларниң бири. Мәзкур органниң асия ишлириға мәсул хадими улрих делиус, һөкүмәтләрниң даим өлүм җазасини җинайәткә қарши қорал орнида ишлитип кәлгәнликини билдүрүп, өлүм җазаси һеч қачан җинайәтни тосуп қалалмайдиғанлиқини билдүрди. Униң илгири сүрүшичә, хитайниң өлүм җазаси арқилиқ тибәт вә уйғурларниң қаршилиқини бастуруш пилани ақмайду.

У мундақ деди: явропада өлүм җазасиниң үнүми тоғрулуқ узун йил муназирә елип берилди. Есимдә қелишичә, 1980 - йиллири франсийәдә муназирә болди. Франсийә өлүм җазасини сақлап қалған. Лекин, нурғун кишилик һоқуқ паалийәтчилири өлүм җазасини бикар қилишни тәләп қилип, франсийә җәмийитидә өлүм җазасиниң әһмийити тоғрулуқ күчлүк инкас қозғиған иди. Ахири, сиясәтчиләр өлүм җазасини бикар қилишни қарар қилған. Һазир, явропа иттипақидики бәзи дөләтләр вә йәнә бир қисим әлләр өлүм җазасини әслигә кәлтүрүшни оттуриға қоюватқан болсиму, бирақ өлүм җазасиниң җинайәтни тосуп қелиш җәһәттики роли нөл. У бир хил сахта тәдбир. Мән шундақ қараймәнки, уйғур яки тибәтләрниң асаси кишилик һоқуқиға һөрмәт қилмай туруп, өлүм җазасиға арқилиқ уларни тохтатқили болмайду. Өлүм җазаси һечқандақ үнүмлүк қорал әмәс.

Хитай дунядики өлүм җазаси әң көп иҗра қилинидиған дөләт. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати қатарлиқ бәзи кишилик һоқуқ органлириниң пәризичә, хитай һәр йили 2 - 3 миң адәмгә өлүм җазаси бериду. Бу дунядики барлиқ дөләтләр бир йил ичидә өлүм җазасиға һөкүм қилған мәһкумларниң омуми санидин нәччә һәссә көп.

Бирақ, бәзи хитай паалийәтчилириниң қаришичә, хитай һәр йили өлүмгә буйруйдиған мәһкумларниң сани он нәччә миңға йетиду. Әмма, хитай өлүм җазасиға һөкүм қилинған мәһкумларниң санини сир тутуп кәлгәчкә, униң һәр йили қанчилик адәмгә өлүм җазаси беридиғанлиқи мәҗһул. Бу әһвал, сиясий мәһбусларға террорлуқ җинайити билән өлүм җазаси бериш омуми йүзлүк әһвалға айлинип қалған уйғур елидә бир қәдәр гәвдилик.

Улрих делиус йәнә, һәр қандақ кишигә, қандақ сәвәб билән өлүм җазаси беришкә қарши туридиғанлиқини билдүрди. Униң ашкарилишичә, йеқинда өлүм җазасиға буйрулған уйғур мәһкумларниң җазасини муддәтсиз қамақ җазасиға өзгәртиш тоғрулуқ хитайға бесим ишлитиш һәққидә өз һөкүмитигә тәләп қойған.

Улрих делиус: шәрқий түркистанда бир нәччә делоға йәнә өлүм җазаси берилди. Биз өз һөкүмитимизгә хитай даирилирини һеч болмиса, өлүм җазасини муддәтсиз қамақ җазасиға өзгәртишкә чақириш тоғрулуқ тәвсийиләрдә болдуқ. Бирақ, бу даимлиқ қийин мәсилә. Хитай бу кишиләрниң террорлуқ билән әйибләнгәнликини оттуриға қоюп, өлүм җазасини узун муддәтлик қамаққа өзгәртишкә һечқандақ асас йоқлуқини илгири сүрүп кәлди. Биз буниң шәрқий түркистан хәлқигә қанчилик еғир сигнал беридиғанлиқини ойлап наһайити әндишә қилдуқ. Бу уйғурларғила сигнал берип қалмайду, охшашла хәнзуларғиму сигнал бериду, дәп көрсәтти.

Нөвәттә, дунядики 140 нәччә дөләт өлүм җазасини бикар қилған болсиму, бирақ хитай һөкүмити өлүм җазасини бикар қилишни рәт қилип кәлди.

Улрих делиусниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити қанунни уйғур вә тибәтләргә пәрқлиқ тәтбиқлап, өлүм җазасини милләткә қарап иҗра қилип кәлгән.

У мундақ дәйду: шәхсләрниң һаятиға хатимә бериш әң еғир кишилик һоқуқ бузғунчилиқидур. Бизниң өлүм җазаси мәсилисидә хитай билән ортақ нишанимиз йоқ. Қанчилик тибәткә өлүм җазаси берилип, қанчилик уйғур өлүм җазасиға мәһкум қилиниду, дегән мәсилидә зор пәрқ бар. Бу кишини биарам қилидиған әһвал. Немишқа бәзи делоларда тибәтләргә өлүм җазаси берилип, иҗра қилинмайду, бирақ уйғурларға өлүм җазаси дәрһал иҗра қилиниду? бу кишиләрниң адаләт алдида баравәр әмәсликини көрситиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт