Jang chünshyenni "Eng chong zorawan térrorchi" dep maqale élan qilghan jang xeytaw 19 yilliq késildi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-21
Share
xitay-kishilik-hoquq-paaliyetchi-jang-xeytaw-305.jpg Jang chünshyenni "Eng chong zorawan térrorchi" dep maqale élan qilghan xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi jang xeytaw.
Jang xeytawning a'ilisidikiler teminligen

Xitayning Uyghur élidiki milliy siyasitini eyibligen, jang chünshyenni "Eng chong zorawan térrorchi" dep maqale élan qilghan xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi jang xeytaw Uyghur élida 19 yilliq qamaq jazasigha uchrighan.

Erkin asiya radi'osi xitay bölümi, boshün tori, xelq'ara musteqil qelemkeshler birliki qatarliqlarning xewerliride ilgiri sürülüshiche, Uyghur élidiki xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi jang xeytaw yéqinda "Döletni aghdurushqa qutratquluq qilish jinayiti" üchün 15 yil, "Chet'elni axbarat bilen teminlesh jinayiti" üchün 5 yil, jem'iy 19 yilliq qamaqqa mehkum qilinip, 120 ming somluq mal-mülkini musadire qilish jazasi bérilgen.

Xewerlerde tilgha élinishiche, xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi jang xeytaw 2015-yili 26-iyun küni "Milliy öchmenlik we milliy ayrimichiliqqa qutratquluq qilish jinayiti" bilen tutqun qilin'ghan bolup, kéyin uning jinayiti "Döletni aghdurushqa qutratquluq qilish jinayiti" qilip özgertilgen.

Xitay sotining körsetken pakitlirida "Jang xeytaw boshün torining muxbiri bolup ishligen" déyilgen. Uning yene chetning ziyaritini qobul qilghanliqimu jinayi pakit qatarigha kirgüzülgen. Biraq uning ayali li eyjié muxbirlarning ziyaritini qobul qilghanda, érige békitilgen bu jinayetlerning yalghan we put dessep turalmaydighanliqini tilgha alghan. U mundaq dégen: "Jang xeytaw peqet bir nechche éghiz söz qilghan, bir nechche qétim bashqilarning ziyaritini qobul qilghan, torda bir nechche parche maqale élan qilghan. Bashqa héchqandaq ishi yoq. Ejeba, bir nechche éghiz gep üchün 19 yilliq késiwétemdu? uning bir éghiz gépi bilen hakimiyet aghdurulup kétemti? uning bir éghiz gépining küchi atom bombisining küchidinmu yamanmu? ulardiki wijdan nege ketti?"

Jang xeytawning adwokati li dünyung 18-yanwar küni erkin asiya radi'osi muxbirining ziyariti qobul qilghanda, "Jang xeytaw üstidiki jinayi pakit, peqet uning torda élan qilghan nersiliridinla ibaret, bashqa héchnéme yoq. Shinjang dégen bu jay goya musteqil bir padishahliqqa oxshaydiken. Nurghun jehetlerde ichkiridin perqlinidiken, höküm élan qilghanda Uyghur, xitay dep perqlendürüp olturmaydiken" dégen.

"Boshün" tori 19-yanwar bu xususta élan qilghan xewiride, jang xeytawning boshün torining muxbiri bolghanliqini inkar qilip, uning boshün torida ikki parche maqale yazghanliqini, maqaliside Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari jang chünshyenning chishigha tégip qoyghanliqini, netijide jyang chünshyenning öch alghanliqini ilgiri sürgen.

Jang xeytawning boshün torida élan qilghan maqalisining biri "Jang chünshyen bolsa shinjangdiki eng chong zorawan térrorchi" dégendin ibaret bolghan. Yene biri, "Méning 4-iyun shinjang saqchiliri teripidin qanunsiz tutup kétilip qamap qoyulush tarixim" namliq esiri bolghan. U 2012-yili 3-ayning 9-küni yazghan "Jang chünshyen bolsa shinjangdiki eng chong zorawan térrorchi" namliq maqaliside, jang chünshyen'ge jeng élan qilip, jang chünshyenning atalmish térrorchilarni qattiq basturush siyasiti toghriliq uning bilen ashkara munazirilishishni xalaydighanliqini jakarlighan.

Jang xeytawning 19 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilinishi, chet'ellerdiki xitay démokratliri, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri hemde Uyghur ziyaliliriningmu diqqitini qozghidi.

Gérmaniyediki "Xelq'ara kishilik hoquq jem'iyiti" ijra'iye komitéti ezasi manyan bu heqte ziyaritimizni qobul qilip "Men jang xeytawni yaxshi bilip ketmeymen, emma xitayning milliy siyasitide éghir mesile barliqini bilimen. Xitay kompartiyisi éghizida azsanliq milletlerge ghemxorluq qiliwatqanliqini teshwiq qilsimu, emeliyette herxil usullar bilen azsanliq milletler üstidin basturush élip bériwatidu. Bu basturush Uyghurlar, tibetliklerni öz ichige alidu. Muhim bolghini, xitay hökümiti azsanliq milletlerning diniy étiqad erkinlikige hörmet qilmaywatidu, ularning eqelliy kishilik heqlirini depsende qiliwatidu" dédi. Manyan sözide yene shularni tilgha aldi: "Méningche, Uyghurlar peqet Uyghur bolghanliqi üchünla basturuluwatqini yoq. Eger sen kompartiyining gépini anglisang, uninggha boysunsang, pütünley uninggha egeshseng we uning dégini boyiche yashisang, u séni basturmaydu. Kompartiyining basturush nishani bolsa, oxshimaydighan köz qarash, muxalip pikir we oxshimaydighan étiqad. Misal üchün, sen bir din'gha ishen'güchi Uyghur bolghan bolsang, némige ishinish özümning erkinliki, dep qarisang, öz étiqading bilen yashimaqchi bolsang, bu chaghda séning haling yaman bolidu, dinsizliqni terghib qilidighan bu guruh bilen arangda tebi'iy ziddiyet tughulidu. Sen étiqad erkinlikim bar, yighilish erkinlikim bar dep birqisim kishiler bilen topliship ibadet qilisen yaki hökümet yaqturmaydighan pikirlerni sözlishisen, ichingdiki dertni töküsen, hökümetning bésimigha étiraz bildürisen yaki kompartiyining zulumigha narazi bolisen, bu chaghda xitay séning étiqad erkinliking bilen, pikir erkinliking bilen hésabliship olturmaydu, belki muxalip köz qarashta bolghanliqing üchünla séni tutup solaydu. Mana bu kompartiyidiki eng éghir késellik. Uyghur kishilik hoquq depsendichilikining eng addiy misali. Bashqilarning étiqadigha hörmet qilmasliq, medeniyitige hörmet qilmasliq, pikir erkinlikige hörmet qilmasliq yalghuz Uyghurlar we tibetliklergila yürgüzülüwatqan siyaset emes, xitay xelqining özigimu kompartiye xalimighanni qilish, kompartiye ishenme dégen'ge ishinish pütünley meniy qilin'ghan.

Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi ümid agahi ependi jang xeytawning 19 yilliq qamaq jazasigha mehkum qilinish mesilisining nöwettiki Uyghur wetinidiki weziyetning neqeder yamanlashqanliqini ispatlap béridighanliqini tilgha aldi.

Gérmaniyediki "Xitay démokratik fédiratsiyoni" ning re'isi féy lyangyungmu bu xususta ziyaritimizni qobul qilip, jang xeytaw délosining xitaydiki pikir erkinliki tajawuzchiliqining yuqiri chekke yetkenlikining bir delili bolidighanliqini eskertti. U sözide, "Eger u bir qanche parche maqale üchün 19 yilliq késilgen bolsa, bu heqiqetenmu éghir ketken bir jaza. Bu, xitay hökümitining pikir erkinliki bilen jengge chüshkenlikining delili. Bir adem eger ashkara halda bir milletni zorawanliq, térrorluq heriketlirige meqsetlik qutratmighanla bolsa, u adem yazmisida ketken undaq-mundaq xataliqlar üchün jawabkarliqqa tartilmaydu. "Döletni parchilash, térrorluq" dégendek qalpaqlirini kiydürüsh üchün, uning sadir qilghan emeliy jinayiti bolushi lazim. Xitay hökümiti özining ditigha yaqmighan qarshi pikirdikilerge her türlük qalpaqlarni kiydürüp jazalashtek mustebitlikini dawamlashturuwatidu. Bu hadise Uyghur, tibet rayonlirida téximu éghir" dédi.

Melum bolushiche,  jang xeytaw ötken esirning 90-yilliri dölet igilikidiki karxanidiki ish ornidin qaldurulghandin kéyin, 1995-yili Uyghur diyarigha kélip, téléfon kartisi tijariti bilen shughullan'ghan. Uzun bir mezgil Uyghur élidiki milliy mesile we xelq turmushini közetken. Erzdarlargha ular uchrighan heqsizliqlarni tor betlerde élan qilishqa yardemleshken hemde ijtima'iy mesililerge bolghan musteqil qarashlirini bayan qilghan.

2009-Yili, u jama'et xewpsizlik organliri teripidin "Aldamchiliq gumandari" süpitide qamap qoyulup, ikki aydin kéyin qoyuwétilgen. Ötken bir qanche yildin béri, her qétim hökümet teripidin sezgür peyt qiliwélin'ghan "Ikki yighin" yaki "4-Iyun tyen'enmén weqesi"ning xatire küni yétip kelgende, jang xeytaw yerlik saqchixanigha chaqirtilip, "Muqimliqni qoghdashtiki nishanliq shexs" qilinip, nazaret astigha élinip kelgen iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.