Хитай мәтбуатлири 2013-йили уйғур елида йүз бәргән 10 чоң вәқә һәққидә тохталмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2013-12-31
Share
xitay-herbiy-maniwer-terror-qarshi.jpg Хитай қораллиқ күчлири террорлуққа қарши туруш маневири өткүзүватқан көрүнүш. 2013-Йили 2-июл, қумул.
ImagineChina

Хитайниң “21-әсир иқтисад гезити” дә 29-декабир елан қилинған “бу йил аз дегәндә 10 қетимлиқ зораванлиқ һәрикәтлири ашкара елан қилинди, униң 9 қетимлиқи шинҗаңда йүз бәрди” намлиқ мақалидә, хитай һөкүмәт ахбарат органлириниң бу йил 10 қетимлиқ зор вәқәни мәтбуатқа ашкарилиғанлиқи, буниң ичидики бир вәқәниң тйәнәнменда, қалған 9 вәқәниң уйғур елида йүз бәргәнлики баян қилинип, бу вәқәләрдә көп санда хитай сақчилириниң өлгәнлики көрситилгән. Әмма мақалә, 30-декабир йәкәндә йүз бәргән сақчи идарисигә һуҗум қилиш вәқәсидин илгири йезилған болғач, йәкән вәқәси тилға елинмиған.

Мақалида 28-өктәбир бейҗиңда йүз бәргән тйәнәнминдики партлитиш вәқәсидин сирт, 15-декабир конишәһәр наһийисидә йүз бәргән сайбағ вәқәси, 20-авғуст қағилиқта йүз бәргән йилқичи вәқәси, 23-апрел маралбешида йүз бәргән сериқбуя вәқәси, 16-ноябир сериқбуя сақчиханисиға һуҗум қилиш вәқәси, 26-июн пичанда йүз бәргән лүкчүн вәқәси қатарлиқ вәқәләр әслитилип, хитай җамаәт хәвпсизлик оргини әмәлдариниң “биз бундин кейинки вәзипимизниң наһайити җапалиқ болидиғанлиқини ениқ билимиз” дегән ибариси кириш сөз қилинған.

Мақалә хитай һөкүмәт хадимлири төлигән еғир бәдәлләрни гәвдиләндүрүшни мәқсәт қилған болуп, иҗтимаий пәнләр академийисиниң муавин башлиқи ву пухуәнниң 2010-йили һазирлиған доклатидин нәқил елинип, 1990-йилидин 2001-йилиғичә арилиқта йүз бәргән 200 қетимлиқтин артуқ зораванлиқ һәрикәтлиридә хитай һөкүмити тәрәптин 162 нәпәрдин артуқ хадимниң өлтүрүлгәнлики, 440 адәмниң яриланғанлиқи мисал қилинған. Бирақ, 2001-йилидин 2013-йилиғичә болған 12 йилда йүз бәргән техиму шиддәтлик қаршилиқ һәрикәтлиридә көп санда сақчиларниң қаза қилғанлиқи ейтилған болсиму, зади қанчилик һөкүмәт хадимлириниң өлгәнлики ениқ тилға елинмиған. Уйғур қаршилиқ күчлириниң зораванлиққа таянған һәрикәтлириниң 1990-йилидики 5-апрел барин вәқәсидин башланғанлиқи, 2008-йилидики бейҗиң олимпик вәқәсидин кейин күчийишкә башлиғанлиқи, шу йили олимпикниң алди-кәйнидики 9 күн ичидә арқа-арқидин сәмән йоли вәқәси, яманяр вәқәси қатарлиқ үч қетимлиқ вәқә келип чиққанлиқи, болупму 2009-йили 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин, уйғур пидаийларниң һәрикитидә зор долқун қозғалғанлиқи әскәртилгән.

“бу йил аз дегәндә 10 қетимлиқ зораванлиқ һәрикәтлири ашкара елан қилинди, униң 9 қетимлиқи шинҗаңда йүз бәрди” намлиқ мақалә вә ундин илгири елан қилинған “шинҗаңда өткән йили 200 қетимға йеқин зораванлиқ вәқәси йүз бәрди, шәрқий түркистанчиларниң сиңип кириш пилани ашкариланди” намлиқ мақалә һәмдә “тйәнәнмендики җинсүйчав вәқәси” қатарлиқ мақалиләр хитай тор бәтлиридә елан қилинғандин кейин, қанчә миңлиған хитайлар бәс-бәстә инкас йезишқан. Инкасларниң 99% ида уйғур террорчилирини қилчә рәһим қилмай қирип ташлаш тәшәббус қилинған. Бәзиләр “бири хаталиқ өткүзсә униң уруқ җәмәтидин тартип қирип ташлаш керәк”, десә, бәзиләр “миңни хата өлтүрүшкә болидуки, бирни қачуруп қоймаслиқ лазим” дегән. Бәзилири “давамлиқ қаттиқ қол болуш, рәһим-шәпқәт қилмаслиқ, бири баш көтүрсә бирни өлтүрүш лазим” десә, йәнә бәзилири “чәтәлдики бөлгүнчи күчләргиму арам бәрмәслик керәк” дейишкән. Әмма инкас язған10 миңдин артуқ бу хәлқ ичидин һечбири “уйғурлар немә үчүн мушундақ қилиду? буниңда сәвәб барму-йоқ?” дегән соални оттуриға қоюп бақмиған. Д у қ ниң явропа парламентидики вәкили, явропа шәрқий түркистан бирлики тәшкилати рәиси әнивәрҗан әпәнди бу хусуста тохтилип, хәлқара җәмийәтниң уйғур вәтинидә йүз бериватқан вәқәләрниң сәвәбини тәкшүрүшни тәләп қилидиғанлиқини билдүрди.

Уйғурларниң күнсери күчийиватқан қаршилиқ һәрикәтлиригә үнүмлүк тақабил туруш үчүн, 2001-йили 6-айда қурулған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатида террорлуққа қарши турушниң муһим тема һалини алғанлиқи, хитай, русийә, қазақистан, өзбекистан, қирғизистан, таҗикистан қатарлиқ алтә дөләт рәһбириниң “террорчилиққа қарши туруш, бөлгүнчиликкә қарши туруш, диний әсәбийликкә қарши туруш әһдинамиси” гә қол қойғанлиқи тәкитләнгән бу мақалидә, ши җинпиңниң 9-айниң 3-күнидин 13-күнигичә оттура асиядики 4 дөләткә қилған рәсмий зиярити вә бишкәктә чақирилған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати йиғини әснасида террорға қарши турушни көп қетим тәкитлигәнлики тилға елинған. 31-Өктәбир күни хитай сиясий қанун комитети мәсули мең җйәнҗуниң ташкәнткә берип, террорға қарши туруш тәшәббусини күчәйткәнлики, хитай һөкүмитиниң 12-айниң 9-10-күнлири кабулда афғанистан, пакистан вә хитай үч тәрәпниң 3-қетимлиқ диалогини өткүзүп, террорға қарши турушта пикир бирлики шәкилләндүргәнлики, 2014-йили америка қисимлири афғанистандин чекинип чиққандин кейин, оттура асия районлирида зораванлиқ һәрикәтлири үчүн техиму кәң земин һазирлинидиғанлиқи, дөләтниң бу паалийәтлириниң тамамән уйғур зораван күчлиригә тақабил турушни мәқсәт қилидиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт