Хәйригүлниң йолдиши: аялимниң өлүп кетишидә хитай сақчилириниң җавабкарлиқи бар (1)

Мухбиримиз әркин
2017-11-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тйәнҗинлик туңган җаң лоң ханими хәйригүл өмәр. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Тйәнҗинлик туңган җаң лоң ханими хәйригүл өмәр. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Xeyrigül ömerning éri Jang Long teminligen

Буниңдин икки күн аввал чәтәл иҗтимаий таратқулирида хитайниң тйәнҗин шәһиридә бир йәрлик туңганға никаһлинип, шу йәрдә яшап келиватқан хәйригүл өмәр исимлик бир уйғур аял вә униң инисиниң «чеградин қечишқа урунған» дегән сәвәб билән тутқун қилинип, хәйригүлниң өлүп кәткәнликигә даир бир учур елан қилинди.

Мәзкур учурни хәйригүл өмәрниң тйәнҗинлик туңган йолдиши җаң лоң тарқатқан болуп, у хитай сақчилириниң еғир ашқазан кесили бар хәйригүлни қанунсиз тутқун қилип, униң кесәллик әһвалиниң еғирлишип кетиши вә өлүп кетишигә сәвәб болғанлиқини илгири сүргән.

Җаң лоң иҗтимаий таратқуда елан қилған учурида йәнә хитай сақчи даирилириниң хәйригүл мәсилисидики җавабкарлиқини сүрүштүрүп, тйәнҗин шәһәрлик тәптиш мәһкимиси, хитай җ х министирлиқи вә алий тәптиш мәһкимисигә сунған әрзнамисниму тәң елан қилған. Биз мәзкур учурни ениқлаш давамида хәйригүлниң тутқун қилиниши вә өлүп кетиш сәвәбигә алақидар бәзи тәпсилатларға ериштуқ.

42 яшлиқ хәйригүл өмәр әсли маралбешиниң сериқбуя базири бозериқ кәнтиниң турғуни болуп, у 2007‏-йиллирида җаң лоң билән тонушуп униңға никаһлиниду. Хәйригүлниң җаң лоң билән болған тойи униң 2‏-никаһи болуп, хәйригүл өзиниң бурунқи еридин болған қизи-нурбийә, сериқбуйида ялғуз қалған аниси вә бир иниси билән сиңлисини тйәнҗингә әкеливалиду. Бу йил 4‏-айда америкиға келип американиң тексас штатида туруватқан җаң лоңниң сәйшәнбә күни радиомизда баян қилишичә, хәйригүлниң бешиға кәлгән пешкәллик уларниң 2015‏-йили 9-айда хәйригүлниң юрти -маралбешиға берип, униңға паспорт илтимас қилиши билән башлиниду.

У хәйригүл билән 2015‏-йили 9‏-айда маралбеши наһийәсигә берип паспортқа илтимас қилип қайтип келип, кейинки йили 1‏-айда хәйригүл вә униң хебейниң саңҗо шәһиридики инисиниң бирақла қолға елинғанлиқи, уларниң чеградин қанунсиз чиқишқа урунған, дәп әйибләнгәнликини билдүрди.

Җаң лоң мундақ дәйду: «бу иш мундақ болди. Биз униңға паспорт елиш үчүн юртиға барғантуқ. Униң аилисидикиләрниң һәммиси дегүдәк тйәнҗиндә турататти. Биз паспортқа илтимас қилип қайтип келип 2015‏-йили 12‏-айниң ахирлирида маралбеши наһийәлик сақчи идариси маңа телефон қипту, ‹паспорти чиқай деди. Силәр дәрһал әтрапиңлардики сақчи понкитиға берип, шу арқилиқ бармақ изи қатарлиқни әвәтип бериңлар' дәп. Шуниң билән аялим әтраптики сақчи понкитиға берип, рәсимгә чүшти, бармақ изи, қан әвришкиси дегәндәк нәрсиләрни алғузди. Мән бу нәрсиләрни малбешиға әвәтип бәрдим. Шуниңдин кейин бир мәзгил өтүп 2016‏-йили 1‏-айниң 19-күни аялим қолға елинди. У тйәнҗиндә қолға елинди. Чүнки, биз маралбешидин қайтип кәлгәнтуқ. Мән әйни чағда маралбешиға берип аялимниң туғқанлириниң өйидә турған идим. Аңлисам уларму тутқун қилинипту. Уларниң өйи 2013‏-йили сериқбойидики зораванлиқ вәқәси йүз бәргән җайға йеқин болуп, 200 метирдәк келәтти. Сериқбуйида аялимниң аилисидикиләрдин һечким қалмиған иди. Униң дадиси бир той қилип бир қанчә йилдин кейин қайтиш болған. У аниси, сиңлиси вә инисини тйәнҗингә әкеливалған иди.»

Җаң лоңниң қәйт қилишичә, хәйригүл билән охшаш мәзгилдә униң хебей саңҗода ашхана ечиватқан инисиму қолға елинған. Җаң лоң, хәйригүл вә униң инисиниң охшашла «чеградин қанунсиз чиқишқа урунған» дәп әйибләнгәнликини билдүрди.

Җаң лаң: «у қолға елиниш билән бир вақитта елиму қолға елинди. Ели мениң аялимниң 2‏‏-иниси иди. У аялим қолға елиништин тәхминән икки һәптә аввал қолға елинған болса керәк. Бу йәрдә кавапчилиқ қилидиған нурғун уйғурлар бар. Даириләр аялимни шуларға телефонда тәрҗиманлиқ қилған, деди. Аялим аилә аяли иди. Улар аялим вә униң инисини охшаш бир сәвәб билән қолға алди. Йәни чәтәлгә қечишқа урунған, дәп. Әйни чағда бирқанчә уйғур бирақла тутқун қилинған. Лекин улардин бәзилири қоюп берилди. Пәқәт 4 киши җазаландиғу, дәймән. Аялимниң иниси хебей саңҗода қолға елинди. У шу йәрдә ашхана ачатти.»

Биз чаршәнбә күни хитай җ х даирилириниң мәзкур вәқәдики җавабкарлиқини сүрүштүрүп, уйғур аптоном районлуқ җ х назаритиниң җинайи ишлар баш әтрити, сериқбуя сақчи понкити, тйәнҗин шәһәрлик шичиң шөбә сақчи идарисидики мунасивәтлик хадимларға телефон қилдуқ. Уйғур аптоном районлуқ җ х назарити вә тйәнҗин шичиң шөбә җ х идарисидикиләр телефонимизни алмиди. Сериқбуя сақчи понкитидики кәчлик нөвәтчи хадимлар болса телефонни елип қоювәтти.

Хәйригүл вә униң иниси хитайниң 2015‏-йили 12‏-айда «террорлуққа қарши туруш қануни» чиқирилип узун өтмәй қолға елиниду. Уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң билдүрүшичә, мәзкур қанун уйғурларни террорлуққа қарши күрәшниң нишаниға айландуруп қойған. Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән чаршәнбә күни мәзкур вәқәгә инкас билдүрүп, «хәйригүлниң қисмити бу қанунниң уйғурларға қандақ зиянкәшлик қиливатқанлиқиниң реал картинисини сизип бериду» деди.

Илшат һәсән: «хитайниң қанунлирида мүҗмәл болған уқумла наһайити көп. Мәсилән, хитайниң террорлуққа қарши туруш қанунида террорлуқ яки террорлуқ тәшвиқати, дегәнгә бәргән ениқлимиси һечқачан ениқ әмәс. Бәзидә униң даириси кеңийип, кишиниң нормал диний паалийитини шуниңға киргүзүгили болиду. Һәрқандақ бир мусулманни буниң нишани қилалайду. Хәйригүлниң паҗиәлик ақивитидин мушуни көрәләймиз».

Илшат һәсәнниң қәйт қилишичә, хитай һөкүмити бу хил мүҗмәл қанунларни бикар қилип, мустәқил әдлийә түзүмини йолға қоймиғичә бу хил наһәқчиликләр давамлиқ йүз беридикән. У, «қанунниң мүҗмәллики қанунсизлиқни кәлтүрүп чиқириватиду» дәйду.

Илшат һәсән: «бу йәрдики қанунниң мүҗмәллики қанунсизлиқни кәлтүрүп чиқириватиду. Һәр бир адәм қанунға охшимиған күнләрдә охшимиған тәбир берип, уни қоллиниватиду. Хәйригүлниң мәсилисидә хитай униңғиму шуни қоллинип, у уйғур болғанлиқи үчүнла тәһдит һесаблап, қолға алған. Ахирида түрмидә өлүп қелишидин өзини қачуруш үчүн вақит өтүп кәткәндә андин уни чиқирип бәргән. Демәк, хитайни қанунсиз дөләт десәк техиму мувапиқ болиду» деди.

Хәйригүл өмәр 2016-йили 19‏-январ тутқун қилинип дәрһал уйғур аптоном районлуқ җ х назаритигә өткүзүп берилгән. Лекин уйғур аптоном районлуқ җ х назарити 2‏-айниң оттурилирида униң ериға телефон қилип, хәйригүлниң саламәтлик әһвалида мәсилә барлиқи, униң түрмә сиртида давалинишиға йол қоюлидиғанлиқини билдүргән. Җаң лоңниң баян қилишичә, у үрүмчигә берип хәйригүлни дохтурханиға йөткигән болсиму, бирақ кечиккән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт