Хитайниң “хуавей” қатарлиқ ширкәтлири америка дөләт бихәтәрликигә тәһдит, дәп қаралмақта

Мухбиримиз ирадә
2018.01.17
hua-wei-xua-wey-telefon.jpg Електронлуқ әсваблар көргәзмисигә қоюлған хуавей ширкитиниң әң йеңи әвлад - Mate10 Pro янфони. 2018-Йили 9-январ, лас вегас, америка.
AP Photo/John Locher

Өткән һәптә америка дөләт мәҗлиси америка дөләт органлирини хитайниң хуавей ширкити вә җоңшин ширкити ишләпчиқарған телефон вә башқа үскүниләрни ишлитиштин чәкләш һәққидики бир қанун лайиһисини елан қилғандин кейин хуавей қатарлиқ хитай ширкәтлириниң дөләт бихәтәрликигә пәйда қилидиған хәвпи һәққидики муназириләрму күчәйгән.

Америка дөләт мәҗлис әзалириниң хитайниң бир қисим телефон-алақә ширкәтлириниң америка базириға киришини чәкләш һәрикәтлирини күчәйтиватқанлиқи мәлум. Бу һәқтә ройтерс агентлиқи бир қисим исмини ашкарилашни халимиған америка дөләт мәҗлис әзалиридин игилишичә, америка дөләт мәҗлисиниң бир қисим әзалириниң қаттиқ қаршилиқ вә лобичилиқ қилиши нәтиҗисидә, америкидики 2‏-чоң көчмә хәвәрлишиш ширкити AT&T хитайниң хуавей ширкити ишләпчиқарған қол телефонлирини америкида сетиш тиҗаритидин ваз кәчкән. Әгәр тиҗарәт ишқа ашқан болса, хитайниң хуавей ширкити AT&T ширкити арқилиқ америкида өзиниң телефонлирини сетишқа мувәппәқ болидиған болуп, америка дөләт мәҗлис әзалири буни дөләт бихәтәрликигә хәтәрлик, дәп қариған. Улар хуавей ширкитиниң телефони арқилиқ қолланғучиларға аит учурлар, мәсилән уларниң орни қатарлиқ учурларниң хитай истихбарат органлириниң қолиға чүшүп кетиш еһтималлиқи барлиқини илгири сүрүп туруп, бу келишимни чәклигән.

Хуавей вә җоңшин ширкәтлири әлвәттә юқиридикиләрни рәт қилип, бу ширкәтләрниң һөкүмәттин мустәқил, шәхси ширкәтликини илгири сүрүп кәлгән. Әмма нурғун көзәткүчиләр мәсилиниң йилтизиниң хитайниң мунасивәтлик қанунлирида икәнликини оттуриға қоймақта. Уларниң көрситишичә, хитайдики қанунлар бойичә һәрқандақ ширкәт қолланғучиларға аит учурларни һөкүмәткә тәминләш мәҗбурлиғини билдүрди. Америкидики әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси медилин ерп бу һәқтә радийомизға қилған сөзидә мундақ деди:
“бу йәрдики мәсилә хитайниң қолланғучилар мәхпийәтликини қоғдимайдиған қанунлиридур. Хитай һөкүмитиниң хитайдики һәрқандақ ширкәтни қолланғучиларға аит шәхсий учурларни тапшуруп беришкә буйруш һоқуқи бар. Йәрлик даириләр бу учурларни сақлиялайду вә уни халиған муддиаси бойичә ишлитәләйду. Йәнә бири, мәсилә, хитай ширкәтлириниң һөкүмәтниң бундақ йолйоруқлириға қаршилиқ қилиш һоқуқиму йоқ”.

Әнглийәдә чиқидиған “вердикт” хәвәрләр ториниң хәвәр қилишичә, америка юқиридики ширкәтләрдин башқа йәнә “China Mobile” йәни, хитай көчмә алақә ширкитиниңму америка базириға киришини қарши алмайдикә. “чина мобилә” ширкити 2011-йили америкида тиҗарәт қилиш иҗазәтнамисигә илтимас қилған болсиму, әмма 7 йилдин бери бу илтилмас техичә нәтиҗиләнмигән. Ройтерсниң илгири сүрүшичә, хитай ширкәтлириниң паалийәтлиригә қаршилиқ қиливатқан америка дөләт мәҗлис әзалири йәнә хитайниң хуавей вә China Mobile” ширкәтлири билән тиҗарий алақиси болған америка ширкәтлириниң америка һөкүмәт органлири билән һәмкарлишишиға болмайдиғанлиқини уқтурған икән. Америка һөкүмити йәнә хитайниң “майи” малийә ширкитиниң америкиниң пул транспорт ширкити “Money Gram” ширкитини сетивелишини тосиған болуп, ройтерс хәвиридә юқиридики қарарларниң америка трамп һөкүмитиниң хитайниң америкиниң истратегийәлик санаәт ширкәтлиригә еришиш тиришчанлиқлириға қарши кәскин тәдбир елиш қараридин кейин елинғанлиқини баян қилған.

Әслидә америка дөләт мәҗлиси қармиқидики истихбарат комитетиниң хитайниң хуавей вә җоңшин ширкәтлири үстидики тәкшүрүши 2011‏-йилила башланған болуп, улар-2012 йили өктәбир ейида елан қилған доклатида юқириқи хитай ширкәтлириниң америка ширкәтлири билән бирлишиш яки америка базарлириға кәң көләмдә кеңийиш ишлирини тосуш керәкликини билдүргән иди. Чүнки 1987-йили қурулған “хуавей” ширкитиниң қурғучиси рен җеңфей хитай азадлиқ армийәсиниң телеграф алақә ишлириға мәсул сабиқ офитсери болуп, бу ширкәт интайин аз мәбләғ билән башлинип қисқа муддәт ичидә електронлуқ алақә саһәсидики зор ширкәткә айланған. юқиридики амиллар америкиниң диққитини қозғиған болуп, бир йил давам қилған тәкшүрүш нәтиҗисидә мәзкур орган хуавйе вә җоңшиндин ибарәт бу икки ширкәтниң америка базириға киришини хәтәрлик, дәп елан қилған. Доклатта, әгәр бу ширкәтләрниң америка базириға киришигә рухсәт қилинған тәқдирдә буниң хитай һөкүмитиниң америкиниң алақә-учур системилириға еришишигә пурсәт яритидиғанлиқи, нәтиҗидә америкиниң еликтерон системиси қатарлиқ муһим асасий қурулушлириға тор һуҗуми елип беришиға йол ачидиғанлиқини агаһландурған.

Медилин ерп ханим болса сөзидә, юқириқидәк мәсилиләрни һәл қилиш үчүн хитайдики бу қанун бошлуқини толдурушниң муһимлиқини билдүрди. У сөзидә, хитайдики учур мәхпийәтликидики бошлуқниң башқа дөләтләргиму зиянлиқ тәсир көрситишиниң алдини елиш үчүн, алди билән хитай ичидики мәсилиниң һәл қилиниши керәкликини, йәни һөкүмәттин бундақ һоқуқларға һөрмәт қилишниң очуқ тәләп қилиниши керәкликини билдүрди. Әмма медилин ханим сөзидә әскәртип, хитай һөкүмитиниң өткән йили мақуллиған йеңи қанунлар арқилиқ дөләт ичи вә чәтәл ширкәтлирини оз учурлирии билән тәминләшкә йәниму бәк қиставатқанлиқиниму әскәртти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.