Xitayning Uyghur siyasitini tenqidligen adwokat "Milliy öchmenlikke qutratquluq qilish" bilen sotlinidu

Muxbirimiz erkin
2015-12-10
Share
pu-zhiqiang-jichyang-xitay-adwokat.jpg Ataqliq kishilik hoquq adwokati pu jichyang muxbirlarning so'aligha jawab bermekte. 2011-Yili 14-noyabir, béyjing.
AFP

Ataqliq xitay kishilik hoquq adwokati pu jichyang 2014‏- yili 5‏-ayda qolgha élin'ghan idi. Xitay hökümiti jüme küni pu jichyangning 14-dékabir béyjing 2‏- ottura xelq sot mehkimiside sotlinidighanliqini élan qildi.

Pu jichyangning adwokatlirining ashkarilishiche, u düshenbe küni mehkimide 2 türlük jinayet bilen sotlinidu. Uninggha artilghan jinayet "Adem toplap jédel chiqirish, awarichilik tughdurush we milliy öchmenlikke qutratquluq qilish" iken.

Pu jichyangni düshenbe künki mehkimide ataqliq ikki kishilik hoquq adwokati mo shawping bilen shang bawjün aqlaydu. Emma analizchilarning qarishiche, kompartiye kontrolluqidiki xitay edliye sistémisida bu xil sezgür siyasiy délolarning aqlinip chiqishi nahayiti az uchraydighan hadise.

Amérika nyu-york uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming, pu jichyangning délosi xitayda pikir erkinliki bilen qanun otturisidiki chek-chégraning nahayiti müjmellikini körsitip béridu, dédi.

Uning qarishiche, eyibnamide pu jichyangning qaysi milletni qaysi milletke qarshi öchmenlikke qutratquluq qilghanliqi mejhul.

Shya ming mundaq dédi: "Bu yerde nahayiti addiy ikki mesile bar. Biri, eger siz milliy öchmenlikke qutratquluq qildi, désingiz, qaysi milletke öchmenlik qildi. Eyibnamide pu jichyang xitaylarni Uyghurlargha qarshi öchmenlikke qutratti, déyilmigen. U halda pu jchyang Uyghurlarni xitaylargha qarshi öchmenlikke qutratqan bolidu. U chaghda bu yerdiki chong mesile milliy siyaset, chong millet bilen kichik millet otturisidiki mesile bolup, kichik milletler zerbe bérilish nishani bolidu.
Bu yerde pu jichyang kichik milletlerge yardem qildi. Shuning bilen xitay merkizi hökümiti uning herikitini tosi'ap, uninggha milliy öchmenlikke qutratquluq qilish qalpiqi kiydürgen bolidu."

Proféssor shya mingning qarishiche, pu jichyanggha qaritilghan eyibnamide chong millet bilen kichik milletning menpe'eti öz ‏- ara ziddiyetlik qilip qoyulghan. U, milliy öchmenlikke qutratquluq qilish qilmishining pu jichyang délosida nahayiti mewqesiz ishlitilgenlikini ilgiri sürdi.

Shya ming mundaq dédi: " Birinchi, buningda chong millet bilen kichik milletning qaysisi zerbige uchrawatqanliq mesilisi arilashturuwétilgen. Ikkinchi mesile, shinjang xelqining normal teleplirini qollash buni telep qilish memuri toqunush yaki siyasiy toqunush bolamdu we yaki milliy öchmenlikke qutratquluq qilish bolamdu?
Eger men, shinjangliqlarni qollisam, u milliy mesile bolsa we milliy öchmenlikke qutratquluq qilish bolsa, u halda shinjangda birer weqe yüz bérip, xitaylar ölse we men xitaylarni qollisam, u méni milliy öchmenlikke qutratquluq qildi, démemdu. Shunga, ular milliy öchmenlikke qutratquluq qilish, dégen bu uqum nahayiti mewqesiz qollan'ghan."

Pu jichyang ilgiri nurghun sezgür kishilik hoquq we siyasiy délolarning aqlighuchi adwokatliqini qilghan. U yene, 2008‏- yili türmidiki nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shawbo qozghighan asasiy qanun nizamnamisige imza qoyghan shexslerning biri.

Emma pu jichyangning 20014‏- yili 5‏-ayda qolgha élinishida uning torda xitayning Uyghur siyasitini tenqid qilip yazghan pikri muhim rol oynidi. Pu jichyang torgha yazghan pikride, " Eger siz shinjangni xitaygha tewe désingiz, u halda uninggha mustemlikidek mu'amile qilmang" dégen.

Pu jichyang torda Uyghurlargha hésdashliq qilip pikir yazghan u mezgil "Künming weqesi" munasiwiti bilen xitay ijtima'iy taratqulirida küchlük munazire qozghalghan peyt idi. Shunga, pu jichyangning pikri torda küchlük hujumgha uchrap, u "Xa'inliq" bilen eyiblen'gen.

Biraq u, torda bu hujumlargha reddiye bérip, "Rastini éytsam, wetenperwer boluwalghan bir top peskeshler manga xa'indek mu'amile qildi, emma men uni haqaret hésablimidim" dégen.

2014‏- Yili 1‏-mart küni künming poyiz wogzali pichaqliq hujumgha uchrap, 32 adem ölgen. Xitay hökümiti hujumni Uyghurlarning térrorluq herikiti, dep élan qilghan. Yawropa ittipaqi we amérika hökümiti bu weqeni "Térrorluq" hujum, dep eyibligen.

Nöwette, xitay sot mehkimisining pu jichyanggha qandaq jaza béridighanliqi kishilerning diqqet nuqtisigha aylandi.

Emma, shangxeylik kishilik hoquq adwokati jang shöjung "Nyu-york waqti géziti" ge bergen bayanida, mehkime pu jichyanggha jinayet artsimu, emma uninggha undaq éghir qamaq jazasi bermesliki mumkinlikini ilgiri sürgen. U, sotning uninggha köp bolsa 8 yilliq qamaq jazasi bérish éhtimali bar, dégen.

Biraq proféssor shya ming, xitay re'isi shi jinping dewride xitay edliye sistémisining zor derijide arqigha chékinip ketkenlikini bildürdi.

Shya ming mundaq deydu: "Siz edliye sahesidiki chékinishni milletler mesiliside körüpla qalmaysiz. U her jehetlerde körülüwatidu. Mesilen, sot saqchisini kontrol qilish, sot saqchilirini kontrol qilipla qalmay, adwokatlarni kontrol qilish mesiliside ipadiliniwatidu. Emeliyette adwokatlar dölet xizmetchisi emes. Ular dölet edliye sistémisining bir qismi emes. Adwokat puqralarning menpe'itige wekillik qilidu. Biraq ular adwokatlarni kontrol qilmisaq bolmaydu, dep qarawatidu. Pu jichyangning ziyankeshlikke uchrishining köp xil sewebi bar, emma eng muhim seweblerning biri, u ataqliq kishilik hoquq adwokati."

Pu jichyangning sotlinishi peyshenbe küni amérikining inkasini qozghighan. Amérikining béyjingda turushluq elchisi maks bawkus peyshenbe küni "Dunya kishilik hoquq küni" munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, xitayning kishilik hoquq adwokatlirini düshmen, dep qarimasliqini, ularni özlirining hemkarlashquchisi dep qarishi kéreklikini bildürdi.

Bash elchi bawkus bayanatida yene, xitayda uning kélechikige da'ir perqliq qarashlirini tinch otturigha qoyghan adwokatlar we bashqilarning basturulushi amérikini dawamliq endishige séliwatqanliqini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet