"Térrorluqqa qarshi turush qanuni" maqullinipla, gu'angjuda Uyghurlargha yataq bermeslik uqturushi chiqqan

Muxbirimiz irade
2015-12-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
AFP

Xitay xelq qurultiyi yekshenbe küni küchlük munazire qozghighan "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni resmiy maqullidi. Amérika hökümiti we shundaqla xelq'araliq kishilik hoquq organliri mezkur qanunning xitayda puqralar erkinlikining yenimu ilgirilep depsende qilinishigha yol échishi mumkinlikini bildürüp, bu heqtiki endishilirini ipade qildi. Del shu mezgilde, gu'angju shehiridiki méhmanxanilarning saqchi idarisidin xitay millitidin bolmighan xéridarlarni qobul qilmasliq heqqide uqturush tapshuruwalghanliqi otturigha chiqti.

Xitay xelq qurultiyi yekshenbe küni "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ni qobul qilghanliqini resmiy élan qilghandin kéyin, amérika, yawropa ittipaqigha qarashliq bir qisim organlar we shundaqla herqaysi kishilik hoquq organliri arqa-arqidin bu qanun heqqidiki endishilirini ipade qildi. Amérika dölet ishliri ministirliqining bayanatchisi mark tonér düshenbe küni qilghan sözide amérikining elwette herqandaq shekildiki térrorluqni qattiq eyibleydighanliqini, emma shuning bilen birge xitayning intayin keng da'iridiki we bezi éniqsiz térimlar bilen ipadilen'gen bu yéngi térrorluqqa qarshi turush qanunining xitaydiki söz-pikir erkinliki, yighilish-namayish qilish we dini erkinlikini téximu ilgiriligen halda cheklinishige yol échishi mumkinlikini bildürdi.

U sözide herqaysi ellerning xelq'ara térrorluqqa qarshi küresh bilen puqralarning erkinlikige kapaletlik qilish otturisida tengpungluqni saqlishi kéreklikini eskertti we "Puqralar özini erkin ipade qilishtin we uchurdin cheklenmesliki kérek" dédi.

Herqaysi xelq'ara metbu'atlarda xitayning térrorluqqa qarshi turush qanunining puqralar bolupmu Uyghur musulmanlirigha qaritilghan teqib we cheklimini kücheytiwétishi mumkinliki mulahize qiliniwatqan bir shara'itta gu'angju sheherlik saqchi idarisining xitay milliti bolmighan bolupmu islami yosunda kiyin'genlerge yataq bermeslik heqqide uqturush chiqarghanliqi melum boldi. 24-Dékabir küni chiqirilghan uqturushta térrorchilar "Pichaq sélin'ghan uzun somka kötürüwalghan, ay-yultuzluq belge chüshürülgen kiyimlerni kiygen we adette etigenlik namazdin kéyin hujum qilidighan kishiler" dep teswirlen'gen.

Istansimizning gu'angju shehiridiki melum bir méhmanxanidin igilishiche, saqchi idarisi yene méhmanxanilargha Uyghurlarni qobul qilmasliqni buyruq qilghan. Bu méhmanxana xadimi mundaq deydu:
"Shinjang kimliki barlar yétishqa bolmaydu, qobul qilalmaymiz. Xitay bolsa boluwéridu. Lékin xitay bolmighan bashqa az sanliq millet bolsa qobul qilinmaydu. Bu belgilime qachan'ghiche ijra qilinidu, biz bilmeymiz. Qachan uqturush yéngi uqturush tapshurup alghuche bu belgilime dawam qilidu. Eger "Shinjangliqlarni qobul qilsanglar bolidu" dep uqturush kelse, bizmu qobul qiliwérimiz.

Bu méhmanxana xadimi gu'angju shehiridiki bashqa méhmanxanilarningmu bu uqturushqa asasen birdek shinjangliqlarni qobul qilmaywatqanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti Uyghur rayonida yüz bériwatqan qarshiliq heriketlirini "Térrorluqqa we xelq'ara jihad" herikitige baghlap kelgen. Biraq chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri bolsa bundaq qanliq weqelerge xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan kemsitish, ayrimichiliq we zulum siyasetlirining seweb boluwatqanliqini ilgiri süridu. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit bu heqte bildürgen ipadiside xitayning térrorluqqa qarshi turush qanunini Uyghurlargha qaritilghan hujum we bésimni qanuniylashturush üchün qollinidighanliqini bildürgen idi.

Térrorluqqa qarshi turush qanuni herqaysi téléfon we intérnét-uchur shirketlirining hökümet bilen xususiy uchurlarni ortaqlishishi, barliq pochta yollanmilirining igisining kimliklirining tekshürülüshi, dölet miqyasida "Térrorluqqa qarshi turush istixbarat yighish merkizi" qurush, térror gumandarlirini sayahettin cheklesh we tekshürüshke élish, térrorluq heriketlirining tepsilatlirini ashkarilimasliq we ashkarilighanlarni jazalash dégen'ge oxshash nurghun diqqet qozghaydighan maddilar yer alghan. Uningda hem barliq puqralar we organlarning xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush qanunini qollishi we hemkarlishishi shert qoshulghan.

Chet'ellerdiki közetküchiler bolsa yuqiridikige oxshash intayin keng da'ire we menige ige bu maddilarning xitay hökümitige özi yaqturmaydighan herqandaq ish we heriketni térrorluqqa chétip turup zerbe bérish imkani yaritidighanliqini bildürüshmekte.

Awstraliyelik xitay ishliri mutexessisi jeymis léybold bu heqte s n n téléwiziyisige qilghan sözide mundaq dédi: "Xitay hökümiti we axbaratliri térrorluq sözini Uyghurlargha, tibetlerge we shundaqla xitay hökümitining siyasetliri bilen oxshash köz qarashta bolmighan kishilerge ishlitip kelmekte. Biz xitayning téxi yéqinda firansuz zhurnalist ursula gotéyir xitay hökümitining Uyghur élidiki siyasetlirini tenqid qilghanliqi üchün "Térrorluqqa hésdashliq qilghuchi" dep qarilan'ghanliqini körduq, xitay hetta dalay lamanimu térrorluqni qarshi alghuchi, deydu. Yighip kelgende, xitayning térrorluq sözige bergen menisi we uni ishlitish orni xelq'aradin perqliq"

Jeymis léybold sözide yene, shi jinpingning bu qanunni élan qilish arqiliq xelq'aradiki térrorluqqa qarshi küresh weziyitidin paydilinip turup, dölet ichige qaratqan qamalini kücheytish meqsitige yetmekchi boluwatqanliqini bildürdi.

Mezkur qanun xelq'ara kishilik hoquq organliriningmu tenqidige uchridi. Xelq'ara erkinlik sariyi bu heqte élan qilghan yazma bayanatida mundaq dédi :

"Mezkur térrorluqqa qarshi turush qanuni xitay hökümitining pikir erkinlikini we öktichilerni térrorluqqa qarshi turush nami astida chekleshke urunushi bolup hésablinidu. Bu yéngi qanun xitay hökümitining alliqachan intayin zor bolghan tinchliqperwer puqralarni teqib qilish, cheklimini kücheytish hoquqini yenimu kücheytidu. U da'irilerge zhurnalistlarni, pa'aliyetchilerni we étnik we dini az sanliqlarni türmige qamaydighan qanuniy asas yaritip béridu. Bu shi jinping hökümiti astida xitaydiki bésimning we xitay puqralirining asasiy hoquqlirigha qaritilghan depsendichilikning artqanliqini yorutup béridu"

Xitay hökümitining awazi hésablinidighan "Shinxu'a agéntliqi" bolsa seyshenbe küni bash maqale élan qilip, amérikaning we bashqa xelq'araliq organlarning tenqidlirini eyiblep, "Bu, xitay puqralirini térrorluq hujumlardin qoghdashqa qaritilghan perqliq mu'amilini we qosh ölchemni körsitip turmaqta" dep yazdi.

Toluq bet