Гуаңҗудики “шинҗаң синипи” ниң 10 нәпәр уйғур оқуғучиси “террорлуқ” қа четишлиқ дәп тутқун қилинған

Мухбиримиз әркин
2016.06.20
Guangju-75-ottura-mektep-uyghur-sinipi-1.jpg Гуаңҗу шәһәрлик 75-оттура мәктәп шинҗаң синипи оқуғучилири саяһәттә.
Public Domain

Гуаңҗу шәһәрлик 75‏-оттура мәктәп “шинҗаң синипи”ниң 133 нәпәр оқуғучиси бар болуп, уларниң 10 нәпири 6‏-айниң 9‏-күни тутқун қилинған. Мәктәп вә йәрлик даириләр қаттиқ мәхпий тутқан вәқә йеқинда тасадипий ашкарилинип қалди.

6‏-Айниң 16‏-күни, гуаңдуң гоән қанун мулазимәт орниниң адвокати ге йоңши гуаңҗу 1‏-қамақханисида йетиватқан кишилик һоқуқ паалийәтчиси таң җиңлиң билән көрүшкили бариду. Мәһбус таң җиңлиң адвокатиға гуаңҗу 75‏-оттура мәктипиниң толуқ оттура “шинҗаң синипи”да оқуватқан 10 нәпәр оқуғучиниң террорлуққа четилип тутқун қилинғанлиқини, уларниң мушу қамақханиға соланғанлиқини ашкарилиған.

Таң җиңлиңниң адвокатиға ейтип беришичә, уларниң ичидики абдулла исимлик бир қәшқәрлик оқуғучи бала уларниң камириға соланған. Абдулла таң җиңлиңгға өзиниң алий мәктәп емтиһаниға қатнишип, 2‏-күни тутқун қилинғанлиқини, тутқун қилинған 10 оқуғучиниң 8 нәпири оғул, 2 нәпири қиз икәнликини ейтип бәргән.

Оқуғучи балиларниң “террорлуқ”қа четишлиқ қандақ конкрет вәқә яки һадисә садир қилғанлиқи мәлум әмәс. Биз гуаңҗу шәһәрлик 75‏-оттура, гуаңҗу шәһәрлик сақчи идариси,1‏-қамақхана, 75‏-оттура мәктәп қарашлиқ тйәнхе маарип идариси, тйәнхе шөбә сақчи идариси вә шиңхуа сақчи понкитиға телефон қилип, тутқунларниң әһвалини игиләшкә тиришқан болсақму, әмма соалимиз җавабсиз қалди.

Пәқәт гуаңҗу 75‏-оттура мәктәп турушлуқ районниң аманлиқиға мәсул шиңхуа сақчи понкитиниң кәчлик нөвәтчи хадимила бундақ вәқә болғанлиқини етирап қилди, әмма тәпсилий учур берәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

Сақчи : “бу иш бизниң понкитқа ениқ әмәс. Бу иш юқири дәриҗилик җ х оргини тәкшүрүватқан иш. Шуңа, бу бизниң понкитимизға мәлум әмәс. Баям дедимғу сизгә, бу ишни бизниң юқири дәриҗилик җ х оргини қиливатқан иш дәп. Шу бизниң юқири дәриҗилик җ х оргини қиливатиду. Хуңпу бизниң башқуруш районимиз. Әмма бу делони конкрет тйәнхе җ х шөбә идариси беҗириватамду яки гуаңҗу шәһәрлик җ х идариси ишләватамду, бу маңа аян әмәс” деди.

Мухбир: силәр тйәнхе җ х шөбә идарисигә қарайсиләрғу. Демәк, сиз бундақ бир ишниң болғанлиқини билисиз, әмма конкрет әһвални билмәйсиз. Чүнки, 75‏-оттура сизләрниң башқуруш райониңларда, шуңа силәр билисиләр, шундақ чүшәнсәм боламду”

Сақчи-: 1 “шундақ биз тйәнхе шөбә идарисигә қараймиз. Конкрет әһвал маңа мәлум әмәс. Чүнки, бу ишни понкитимиздики һәр бир сақчи билмәйду. У бизниң понкит ишлигән дело әмәс.

Мән шуни дәп қояй, биринчи, бизниң сақчи понкитиниң башқурушида 75-оттура дәйдиған бир мәктәп бар. Иккинчи, сиз баям ейтқан шинҗаң синипи боламду яки башқа синип боламду, иш қилип, конкрет қанчә адәм, немә иш болған буниң тәпсилий әһвалини бизниң сақчи понкити яки бизниң сақчиларниң иши әмәс. Үчинчи, сиз баям сориған делониң тәпсилий әһвалиға кәлсәк, биз делони ишлимидуқ. Уни юқири дәриҗилик җ х идариси ишлигән. Шуңа, уни мән билмәймән.

Шуниң билән биз, гуаңҗу шәһәрлик җ х идарисигә телефон қилдуқ. Шәһәрлик җ х идарисиниң кәчлик нөвәтчи хадими тәшвиқат башқармисиға телефон қилишимизни, өзиниң соалимизға җаваб бериш һоқуқи йоқлуқини билдүрди.

У, “мән силәрниң тйәнхе районидики 75‏-оттура мәктәпниң шинҗаңлиқ оқуғучилириниң тутқун қилиниш вәқәсини сорап бақай дегәнтим, аңлисам бу ишни тйәнхе җ х шөбә идариси бир тәрәп қилған охшайду” дегән соалимизға мундақ дәп җаваб бәрди.

Сақчи‏-2 мундақ деди: “бу гуаңҗу шәһәрлик җ х идариси, бизниң бу йәрдикиләр бу ишни билмәйдикәнмиз. Сиз қайси орун бу ишни бир тәрәп қилған болса, шуниң билән алақилишип бақамсиз. 75‏-Оттура дедиңизму! қачан йүз бериптикән бу вәқә? сиз ким болисиз, мухбир дедиңизму. Әгәр сиз мухбир болуп конкрет әһвалини игиләймән десиңиз, сиз бизниң идариниң тәшвиқат бөлүмигә телефон қилиң. Конкрет әһвал һәққидә бизниң мухбирларниң соалиға җаваб бериш һоқуқимиз йоқ.”

Хитай һөкүмити йеқинқи йилларда уйғур районида қош тил маарип оқутушини омумйүзлүк йолға қоюш билән биргә, ичкири өлкиләрдики “шинҗаң синиплири” ни тез көпәйтишкә киришкән. Уйғур аптоном районлуқ маарип назаритиниң ашкарилишичә, даириләр 2015‏-йили ичкиридики “шинҗаң толуқ оттура синиплири”ға 9800 дин артуқ оқуғучи қобул қилған.

Гуаңҗу 75‏- оттура мәктипи болса 2011‏-йилдин башлап “шинҗаң синипи” ечишқа башлиған. Мәзкур мәктәпниң торида елан қилинған хәвәрләрдин мәлум болушичә, мәзкур мәктәпниң “шинҗаң синиплири” да 133 нәпәр оқуғучи оқуйдикән.

Муһаҗирәттики уйғур тәшкилати - д у қ “шинҗаң синиплири” ниң ечилишиға изчил қарши туруп кәлгән. Мәзкур тәшкилат дүшәнбә күни гуаңҗуда 10 нәпәр “шинҗаң синипи” оқуғучисиниң вәқәсигә җиддий диққәт қиливатқанлиқини билдүрүп, хитай даирилирини очуқ -ашкара болушқа чақирди.

Д у қ баш катипи нурмәмәт мусабай мундақ деди: “һәр даимқидәк, хитай уйғурға мунасивәтлик бирәр иш болса, пакитни, әмәлий әһвални вә ишниң җәрянини йошуриду. Биз д у қ һәр қандақ вәқәниң пакитлиқ, ениқ, дакументлиқ болушини, һәмдә вәқәниң очуқ-ашкара болушини тәләп қилимиз.

Хитайниң 10 уйғур оқуғучини тутуп кетип, уни җимҗит йоқитиветишини һәргиз болди қилмаймиз. У террорлуққа четилған болса, чирайлиқ оттуриға қоюп, хәлқара қанун вә хитай қануни билән бир сот арқилиқ бир тәрәп қилишини тәләп қилимиз.”

Нурмәмәт мусабай йәнә, уйғурларниң тутқун қилинишини кәмситишниң типик аламити, дәп көрсәтти.

У мундақ дәйду: “хитайниң ичкиригә әкетип барған оқуғучилар программисиға д у қ вә уйғур хәлқи бурундин тартип қарши туруп кәлгән. Чүнки, у йәрдә уйғурларниң миллий кәмситишкә учрайдиғанлиқи ениқ иди. Иккинчи, хитайниң бу программиси уйғурларни пиланлиқ ассимилятсийә қилишқа елип баридиған усул. Гуаңҗудики бу вәқә униң типик кәмситиш икәнликини очуқ оттуриға қойди.
Өзи елип барған оқуғучиларни террорлуққа бағлап туруп кетиши очуқ-ашкара кәмситишниң аламити.”

Гуаңҗу 1‏-қамақханисидики оқуғучи абдулланиң камирдеши таң җиңлиң бурун бир кишилик һоқуқ адвокати иди. У бу йил 1‏-айда “һакимийәтни ағдурушқа қутратқулуқ қилиш” җинайити билән 5 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинип, қамақ җазасини гуаңҗу 1‏-қамақханисида өтәватқан иди. Таң җиңлиңниң билдүрүшичә, абдулланиң дадиси қәшқәрдики мәлум бир башланғуч мәктәпниң оқутқучиси икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.