24 Yashliq nuriman'gül memet bügürdiki "Terbiyelesh merkizi" de ölüp ketken

Muxbirimiz gülchéhre
2018-06-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilgiriki toqquzaq Uyghur ottura mektipi aldigha yéngidin sélin'ghan saqchi ponkiti. 2017-Yili yaz.
Ilgiriki toqquzaq Uyghur ottura mektipi aldigha yéngidin sélin'ghan saqchi ponkiti. 2017-Yili yaz.
RFA/Abduweli Ayup

Xitayning Uyghur élida keng kölemlik "Terbiyelesh lagérliri" ni qurup, bir milyondek Uyghurni bu lagérlargha qamighanliqi nöwette xelq'ara metbu'atlarning jiddiy diqqitini qozghawatqan bir mesilige aylanmaqta. Halbuki, shundaq bolushigha qarimay bu jaylargha qamalghan Uyghurlardin saq-salamet qutulup chiqiqanliri melum emes. Gerche lagérlarda arqa-arqidin ölüm weqeliri yüz bériwatqanliqi ashkarilan'ghan bolsimu, emma ölüm seweblirimu téxi aydinglashmidi.

Nöwette yawropada oquwatqan, emma ismini ashkarilashni xalimaydighan bir Uyghur qiz bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilip, 6 aydin buyan bügürdiki "27-Yépiq terbiyelesh merkizi" ge qamalghan yiraq tughqini nuriman'gül memetning bir hepte ilgiri ölüp ketkenlik uchurini yetküzdi. Uning tughqanlirining ündidar chembirikide yetküzgen ölüm xewiri heqqidiki uchurlargha qarighanda, 24 yashliq nuriman'gülning 2 yashliq yétim oghli hazir bowisining, yeni nuriman'gülning dadisining qoligha qalghan. Nuriman'gül tutulup uzun ötmey uning aghriqchan apisimu "Terbiyelesh lagéri" gha élip kétilgen. Nuriman'gülning apisi lagérda yérim paralich halgha kélip qalghan bolsimu, emma qoyup bérilmigen, hetta qizining depne murasmi'ighimu qatnashturulmighan. Nuriman'gül tutulghandin buyan nuriman'gülning xoten milliy shipaxanidiki yoldishi memet'élidinmu xewer yoq iken.

Uruq-tughqanlarning öz-ara qilishqan uchurlirigha qarighanda, da'iriler nuriman'gülni 2017-yili 12-ayning otturiliri u ishlewatqan xoten sheherlik uzun yolluq qatnash idarisidin tutup ketken. Igilinishiche, u "Bixeterlik tekshürüsh punkitidin bir qanche gumanliq ademni yaxshi tekshürmey bixestelik qilip ötküzüwetken" dégen bahane bilen tutup kétilgen we nopusi turushluq bügür nahiyesige élip kétilgen iken.

Hepte ilgiri da'iriler nuriman'gülning dadisigha qizining késel seweblik "Terbiyelesh merkizi" din bügür nahiyelik doxturxanigha élip kélin'genliki we qutquzush ünüm bermey ölgenlikini uqturghan, hetta dadisigha qizining dawalash pulini töletküzgen. Da'iriler nuriman'gülning depne ishini özimiz orunlashturimiz dep uning méyitini a'ilisige bermigen, hetta yüzinimu körsetmey élip ketken iken.

Ölüm xewirini anglighan qolum-qoshna, tughqanlaryoqlap kirgende qizidin waqitsiz ayrilip qayghu-elemde qalghan bu ata qizining doxturxanida kiygen qan yuqi kiyimini quchaqlap yighlap olturghan iken.

Biz bu uchurlarni delillesh üchün bügür nahiyelik doxturxana, bügür nahiyelik saqchixana, we xoten uzun yolluq qatnash idariliri bilen alaqileshken bolsaqmu, lékin ular so'allirimizgha jawab bermey téléfonni üzüwetti.

Bu uchurni yetküzgüchi nuriman'gülning intayin saghlam, chirayliq, xushxuy tirishchan bir qiz ikenlikini, héchqandaq bir késilining barliqini anglap baqmighanliqini tekitlidi. U özining nuriman'gül "Terbiyelesh merkizi" de qiyin-qistaq yaki bashqa bir seweb bilen neheqchilikke uchridi dep guman qiliwatqanliqini bildürdi.

Biz yene bu qizning bergen uchurigha asasen nuriman'gülning ottura mektepte bille oqughan, hazir norwégiyede yashawatqan bir sawaqdishi bilen alaqileshtuq. Bu sawaqdishimu nuriman'gülning ölüm xewirini bir qanche kün ilgiri yene bir sawaqdishidin anglap qattiq échin'ghanliqini bildürdi. Umu nuriman'gülning ölümi heqqide yuqirida tilgha élin'ghan ehwallarni bildürdi. Uning bildürüshiche, nuriman'gülning bu tuyuqsiz ölümi ular tughulup ösken bügür nahiyesidiki hemme kishige taralghan bolsimu, lékin bu yerdiki héchkimning "Terbiyelesh merkizi" de ölüp ketkenlerni emes, hetta tirklernimu sürüshte qilishqa jür'et qilalmaywatqanliqi melum.

Kanadaliq yash közetküchi jang shaw teripidin xitay tor betliridin köchürüp saqliwélin'ghan we nöwette xitay tor betliridin öchürüwétilgen Uyghur aptonom rayonluq sehiye tarmaqlirigha a'it bir xewerdin ashkarilinishiche, ötken yili 7-ayda xotendiki "Yighiwélish lagérliri" da tutqunlarning öpke késel bilen yuqumlinish hadisisi yüz bergen. Da'iriler xotendiki 7 nahiye, bir sheherdiki lagérlarda éniqlash élip bérip, 558 kishini doxturxanigha yötkigen. Xewerde sehiye tarmaqlirining xizmetliri bayan qilin'ghan, emma bimarlarning aqiwiti heqqide héchnéme déyilmigen.

Xitayning bu lagérlarni qurushtiki meqsiti chet'etllerdiki bir qisim közetküchiler teripidin "Uyghurlarning til, din, medeniyet jehetlerdiki perqi we xasliqini yoqitish, mezkur rayonning xitay bilen bir pütünlishishige tosalghu dep qaralghan amillarni élip tashlash" dep qariliwatqan bir peytte xitaydiki "Yighiwélish lagérliri" din kéliwatqan Uyghurlarning ölüm xewerliri bu qabahetlik jaygha jiddiy so'al qoyulmaqta.

Xelq'arliq axbaratlarda xitayning Uyghur élida qurghan lagérliri heqqide maqale élan qilghan bir qisim közetküchiler, bu lagérlarni "Natsistlarning yighiwélish lagéri bilen oxshash" dep qarawatqan bolsa, yene beziler bu lagérlarni "Insaniyetke qarshi bir jinayet" dep teswirlimekte.

Merhum nuriman'gül 1993-yili 8-ayning 8-küni bügür nahiyesining yéngisar yézisida tughulghan iken.

Toluq bet