Se'udi erebistan'gha ömri hejge barghan bir Uyghur tutqun qilinish we xitaygha qayturulush xewpige duch kelgen

Muxbirimiz erkin
2020-11-04
Share
hemidulla-weli.jpg Ömri hejge bérip, korona wirusi seweblik se'udi erebistanda qapsilip qalghan we xitaygha qayturup bérish xewpige duch kelgen hemidulla weli.
Oqurmen teminligen

Türkiyede uzun muddetlik yéshil kart bilen yashawatqan hemidulla weli bu yilning bashlirida se'udi erebistan'gha ömri hejge bérip, korona wirusi yuqumi seweblik yollar taqilip ketkechke türkiyege waqtida qaytip kélelmigen. Shu seweblik yéqinqi 9 aydin béri se'udi erebistanida qapsilip qalghan hemidulla weli nöwette se'udi amanliq da'irilirining tutqun qilish we xitaygha qayturup bérish xewpige duch kelgen. Melum bolushiche, hazir se'udi amanliq da'iriliri uni tutush üchün jiddiy izdimekte iken.

Uning ehwali kishilik hoquq teshkilatlirida endishe qozghighan. Ularning tekitlishiche, eger u tutqun qilinip xitaygha qayturup bérilse, uning qamaq jazasigha höküm qilinishi, jaza lagérlirigha ewetilishi yaki iz-déreksiz ghayib bolushi éniq iken. U 2014-yili xitay amanliq da'iriliri teripidin bir qétim tutqun qilinip qoyup bérilgen iken. Ürümchidiki "Hediye kiyimliri" namliq milliy kiyim-kéchek shirkitining mezkur xojayini 2016-yili türkiyege kélip, bu yil 2-ayda xitay pasporti bilen se'udi erebistan'gha ömri hej qilish üchün barghan iken.

Hemidulla weli 3-noyabir küni ziyaritimizni qobul qilip, se'udi erebistan saqchilirining özini izdewatqanliqi, özining qéchip yürüwatqanliqini bildürdi.

Hemdulla weli mundaq dédi: "Hazir yoshurunup turuwatimen. Se'udi saqchiliri 12-chisladin 17-chislaghiche bolghan ariliqta, jüme künidin bashqa hemme künlerde xoten rabatqa izdep keptu. Méning anglighan xewirimde 'etigendin kechkiche bir mashinida 4 adem shu yerde saqlap olturdi, ' deydu. Uningdin kéyinki ehwallarni qandaq boldi, bilmidim. Méning resimimni kötürüp keptu, 'mushu adem barmu' dep soraptu. Men u waqitta xoten rabatta emestim. Men bir xotenlik ademning öyide turghan. Shunga méni xoten rabatqa kirip-chiqidu, dégen guman bilen shu yerge kelgen oxshaydu."

Hemdulla welining tekitlishiche, se'udi erebistanidiki bir yerlik uchur menbesi uninggha xitay da'irilirining se'udi hökümet da'iriliridin uni tutqun qilip, xitaygha ötküzüp bérishini resmiy telep qilghanliqi, uning özini chetke élishini agahlandurghan iken.

Hemdulla weli mundaq dédi: "Se'udida méning héchqandaq bir mesilem yoq. Bu xitayning telipige bina'en boluwatqan ish. Mushu yerdiki yerlik bir adem saqchilar izdep kélishtin bir qanche kün burun manga kélip: 'séning ehwaling chataq iken. Xitay séni telep qildi, bular séni bermekchi boluwatidu. Ular kéliship boldi, séni bir qanche kün ichide izdep kélidu. Ehwaling xeterlik, buning yolini qilmisang bolmaydu. Men mushuni dep qoyay, körüshkinimizni héchkim uqmisun, ' dédi. Men bu ademning sözlirige sel qarighan. 2-3 Kündin kéyin saqchi izdep téléfon qildi. Shuning bilen men öyge qaytmidim."

Bu se'udi erebistanning tunji qétim Uyghurlarni xitayning telipige bina'en tutqun qilip, xitaygha qayturup bérish niyitide bolushi emes. Se'udi erebistani Uyghur uchrawatqan zulumda xitayni tenqid qilmayla qalmay, uni qollighan we uninggha hemkarliship Uyghurlarni tutup bériwatqan musulman döletlirining biri. Yéqinda se'udining ötken bir qanche yil ichide az dégende 4 Uyghurni tutqun qilip, xitaygha qayturup bergenliki, tutqunlarning se'udi erebistan'gha ömri hejge barghan yaki u yerde tirikchilik qiliwatqan Uyghurlar ikenliki melum bolghan.

Se'udi erebistanning bu herikiti kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrap keldi. Kishilik hoquq teshkilatlirining tekitlishiche, se'udi erebistan bilen xitayning bixeterlik jehettiki hemkarliqi chet eldiki Uyghurlarning heremni tawap qilishtek ibadet erkinlikige jiddiy xiris peyda qilmaqta iken. Türkiyediki "Sherqiy türkistan kishilik hoquqni közitish jem'iyiti" ning re'isi nuriddin izbasar buningda xelq'aradiki musulman teshkilatlirining heriketke kélishi kéreklikini bildürdi.

Uning tekitlishiche, se'udi erebistandiki yerlik muhajir Uyghurlarmu bu ehwalgha qarap turmasliqi, se'udi hökümitige xizmet ishlep, Uyghurlarning dawamliq xitaygha ötküzüp bérilishining aldini élishi kérek iken.

Hemndulla welining bildürüshiche, uning 2014-yili ürümchide tutqun qilinip, bir qanche ay türmide yétishigha shu yili 7-ayda yüz bergen "Lükchün weqesi" ge qatnashqan bir Uyghur yashning anisini özining "Hediye kiyimliri" shirkitide ishlitishi seweb bolghan iken. Da'iriler uning "Lükchün weqesi" bilen alaqisi bolushi mumkin, dégen guman bilen tutqun qilip, bir qanche aydin kéyin "Gunahsiz" dep qoyup bergen bolsimu, lékin uning ürümchidiki shirkitini taqap, nupusini yurti toqsun'gha yötkiwetken.

Hemdulla welining se'udi erebistanda qapsilip qélishi dunyadiki yene bir muhim musulman döliti bolghan hindonéziyening 3 neper Uyghurni xitaygha qayturup bergenliki ilgiri sürülüp xelq'ara taratqularda ghulghula qozghighan mezgilde ashkarilandi. Melum bolushiche, hindonéziye hökümiti 3 Uyghurni amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning ötken hepte hindonéziyeni ziyaret qilishidin bir qanche kün burun xitaygha qayturup bergen. Bu ehwal Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirida hemdulla welining aqiwitige bolghan endishini téximu kücheytken idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet