Qazaqistanning aliy oqush orunliridiki Uyghur oqughuchilarning sani qisqirap ketken

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-09-15
Élxet
Pikir
Share
Print

Qazaqistandiki kespiy we aliy oqush orunlirining uzun yillardin buyan her saheler boyiche Uyghur kadirlirini teyyarlap kelgenliki melum. Uyghur qiz-yigitliri üchün mexsus bölümler eyni waqitlarda sabiq sowét ittipaqi terkibide bolghan qazaqistanning eng aldinqi qatarliq bilim dergahlirida échilghan idi. Hazir Uyghurlar zich olturaqlashqan almuta shehiride orunlashqan abay namidiki milliy pédagogika uniwérsitéti, el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitéti, jürgénof namidiki qazaq milliy sen'et akadémiyesi, shundaqla chaykowskiy namidiki almuta muzika mektipi shular jümlisidindur.

Igilinishiche, ötken esirning 90-yilliridin, yeni sowét ittipaqi yimirilip, uning terkibidiki jumhuriyetler öz aldigha musteqilliq alghandin buyan bashlan'ghan siyasiy, iqtisadiy we ijtima'iy özgirishler sewebidin mezkur Uyghur bölümliri köpligen qiyinchiliqlargha duch kelgen iken. Buning aqiwitidin ularning meqset-wezipiliri we shertlirimu özgirip, oqushqa qobul qilinidighan Uyghur balilirining sani jiddiy türde qisqirap ketken. Yéqinda ene shu yuqirida atalghan bir qatar oqush orunlirigha qobul qilin'ghan oqughuchilarning tizimliki rehberlik teripidin testiqlen'gen idi. Biz ene shu bilim dergahlirida pa'aliyet élip bériwatqan oqutquchilarni ziyaret qilip, hazirqi ehwalni igiliduq.

Abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining chong oqutquchisi, filologiye penlirining kandidat doktori xalminem mesimowa xanimning éytishiche, bu uniwérsitét sowét dewride hem kéyinki musteqilliq yilliri Uyghur kadirlirini eng köp teyyarlighan oqush orni iken. Ötken esirning 80-90-yilliri mezkur uniwérsitétning Uyghur bölümige her yili 25-30 neper Uyghur qiz-yigitliri qobul qilinip, ularning omumiy sani 100 din, uniwérsitéttiki bashqa saheler boyiche 300 din ashattiken. Emma bolupmu 2000-yillarning bashliridin tartip ularning sani bara-bara kémiyishke bashlighan. Bügünki künde bu bölümde oquwatqan Uyghur oqughuchilarning omumiy sani 20 gimu yetmeydiken.

Xalminem mesimowa mundaq dédi: "Omumen 2000-yillarning bashliridin tartip mu'ellimlik oqushigha kéliwatqan yashlarning, shu jümlidin Uyghur balilirining sani keskin qisqirashqa bashlidi. Buning bir nechche sewebliri boldi. Birinchidin, ilgiriki hökümet hésabigha oqush sherti qisqirap, her bir bilim yurtida heqliq oqush qa'idisi qobul qilinip, bu bolupmu turmushi nachar a'ililerge éghir keldi. Ikkinchidin, 2000-yili Uyghur tili we edebiyati kafédrasining yépilishi Uyghur bölümining kéyinki ishigha selbiy tesirini yetküzdi. Üchinchidin, omumen yashlarning mu'ellimlik kespige bolghan qiziqishi töwenlep ketti. Yene bir bizni teshwishlendüridighan sewebmu bar, dep oylaymen. Bu Uyghur tilliq mekteplerde oquwatqan balilar sanining qisqirap kétishi. Démek rus tilining tesir küchi hélighiche saqliniwatidu dégen söz."

Abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining tarix we edebiyat fakultéti terkibide Uyghur bölümi tunji qétim 1955-yili échilghanidi. Kéyinirek mezkur bölüm yépilip, peqet 1980-yili filologiye fakultétida rus-Uyghur bölümi échildi. Bölüm deslepte rus tili we edebiyati hem Uyghur tili we edebiyati mu'ellimlirini, andin kéyin Uyghur tili we edebiyati mutexessisliki bilen bir qatarda bashlan'ghuch oqutushining pédagogikisi we métodikisi, tarix, qazaq tili, in'gliz tili saheliri boyiche kadirlarnimu teyyarlighan idi.

Almuta shehiride orunlashqan yene bir chong oqush orni jürgénof namidiki qazaq milliy sen'et akadémiyesining oqutquchisi, quddus ghojamyarof namidiki akadémiyelik dölet Uyghur muzikiliq komédiye tiyatirining rézhissori yalqunjan shemiyéf ependi mezkur oqush ornida tunji qétim 1977-yili Uyghur bölümining échilghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bu guruppida anche jiq adem bolmighan. Andin 1988-yili Uyghur guruppisini men qobul qilghan. 1993-Yili ular oqushni tamamlighandin kéyin köpinchisi tiyatirda ishliyelmey qaldi. Biraq ularning arisidin üch-töti tiyatirimizda ishlewatidu. 1997-Yili 15 adem alghan. Köpinchisi tiyatirimizda ishlewatidu. Kéyin ikki guruppa qobul qildim. Bu yili medeniyet ministirliqi bizge yene mumkinchilik berdi."

Almuta shehiride sen'et kadirlirini terbiyilep chiqidighan ottura derijilik oqush orunlirining biri chaykowskiy namidiki almuta muzika mektipide 1982-yili qazaqistanning xelq artisi, ataqliq kompozitor quddus ghojamyarofning teshebbusi bilen Uyghur bölümi échilip, u bügünki kün'ge qeder ishlewatmaqta. Mezkur bölümning hazirqi oqutquchisi sabirjan manashéf ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "U yilliri töt yilda bir Uyghur bölümi échilghan idi. 90-Yillardin bashlap her yili alidighan qilghan. Bu yili mektepni üch bala tamamlidi. Shu üch balining ornigha yene üch bala élindi. 2010-Yili mektepte oqughuchilardin qurulghan 'dostluq' ansambili öz ishini bashlidi."

Melumatlargha qarighanda, sowét dewride qazaqistanda olturaqlashqan Uyghurlarning ma'aripi, medeniyiti, metbu'ati, edebiyati, ilim-peni, bolupmu ötken esirning 60-yilliridin kéyin misli körülmigen derijide tereqqiy etken idi. 1958-Yili qazaq radiyosida Uyghurche anglitish programmisining, 1984-yili qazaqistan téléwiziyeside "Alatagh" Uyghurche programmisining yolgha qoyulushi, 1986-yili qazaqistan penler akadémiyeside Uyghurshunasliq institutining échilishi, shu waqittiki sowét ittipaqi Uyghurliri üchünla emes, belki pütkül dunyadiki Uyghurlar hayatida yüz bergen chong weqe bolghan idi. Emma 1990-yillarning bashlirida sowét ittipaqi yimirligendin kéyin, Uyghurlarning ma'arip, metbu'at we bashqimu saheliri chöküshke bashlidi.

"Turan" uniwérsitétining proféssori, tarix penlirining doktori ablehet kamalof ependi bu heqte mundaq dédi: "1956-Yili sowét-xitay munasiwetliri keskinlishishke bashlap, ikki otturidiki soghuqchiliq ta 80-yillarning axirlirighiche dawamliship keldi. Shu ariliqta sowét ittipaqi özining xitaygha qarshi siyasitide 'Uyghur kartisi' ni dawamliq oynap kelgen idi. Mesilen, 'alatagh' Uyghurche körsitishler programmisining échilishigha xitayning Uyghur tilida tarqitilidighan xewerliri seweb bolghan. Shu waqitta sowét rehberliki dölet bixeterlikini közde tutqan halda yuqirida atalghan programmini échishni muwapiq körgen idi. Emdi 1986-yili échilghan Uyghurshunasliq institutining asasiy tetqiqat obyékti xitay, shu jümlidin shinjang-Uyghur aptonom rayoni bolghan idi. Sowét ittipaqi yimirilip, qazaqistan xitay bilen qoshnidarchiliq munasiwetlirini ornatqandin kéyin, mezkur Uyghurche radiyo we téléwiziye programmilirining, shundaqla Uyghurshunasliq institutining we bashqilarning qazaqistan üchün zörüriyiti qalmighanidi. Yene bir tereptin, deslepki musteqilliq yilliri peyda bolghan bezi iqtisadiy qiyinchiliqlarmu ularning yépilishigha yaki jiddiy türde qisqirap kétishige seweb boldi."

Igilishimizche, ötken esirning 80-yillirining axirlirida we kéyinki yillarda qazaqistanda Uyghur tilida bir nechche gézit-zhurnallar neshr qilinishqa bashlighan idi. "Bizning zaman", "Ana mektep", "Meripet", "Xush keypiyat" qatarliq gézitler, "Perwaz", "Arzu", "Didar" qatarliq zhurnallar özlirini özi teminligenliktin bir az waqit ömür sürüp, kéyinche iqtisadiy tapchiliq sewebidin yépilip ketken idi.

Toluq bet