Қазақистанда уйғур мәшрәплириниң илмий әмәлийити тәкитләнди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022.07.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Қазақистанда уйғур мәшрәплириниң илмий әмәлийити тәкитләнди Алмута шәһири нәврузбай наһийәсиниң қарағайли мәһәллисидә өткән яшлар мәшрипидин көрүнүш. 2022-Йили июл, қазақистан.
RFA/Oyghan

Йеқинда қазақистанда уйғур мәшрипи бойичә өткүзүлгән “уйғур миллий мәшрипи көврүки” паалийитидә мәзкур гүзәл әнәниниң қаидә тәртиплири, тарихи вә әһмийити һәққидә илмий мәлуматлар оттуриға қоюлди.

У қазақистанниң “туран” университети вә әнглийәниң лондон университети шәрқшунаслиқ вә африқани тәтқиқ қилиш илмий мәктипи һәмкарлиқида түзүлгән “мәдәний мирас йеңичә услубта турақлиқ раваҗлиниш үлгиси сүпитидә: қазақистандики мәшрәпләр” хәлқара илмий лайиһәси даирисидә өткүзүлди. Қазақистан, әнглийә вә фирансийә алимлири иштирак қилған бу лайиһиниң асасий мәқсити уйғурларниң әнәниви мәдәнийитини сақлап қелишта үлгә болуватқан “мәшрәп” ләрни тәтқиқ қилиштин ибарәт болған.

Алмута шәһири нәврузбай наһийәсиниң қарағайли мәһәллисидә өткән яшлар мәшрипидин көрүнүш. 2022-Йили июл, қазақистан.

“уйғур миллий мәшрипи көврүки” җумһурийәтлик уйғур етно мәдәнийәт мәркизи, “яркәнт булбуллири” ансамбили, “қәдәм т в” уйғур қанили вә “қазақистан уйғурлири” йеңилиқлар қанилиниң қоллап-қуввәтлишидә уюштурулди. У алмута вилайитиниң талғир вә алмута шәһириниң нәврузбай наһийәлиридә өтти. Бу мәшрәпләргә җәмийәтлик тәшкилатлар вәкиллири, алмута шәһириниң вә наһийәләрдин кәлгән һәр хил мәшрәп гуруппилириниң бәглири вә йигит башлири қатнашти.

Радийомиз зияритини қобул қилған талғир наһийәлик баш йигитвеши өктәбир қурбаниязоф әпәнди мәзкур мәшрәптә униң қаидилири, илмий-нәзәрийәвий әһмийити һәққидә сөз болғанлиқини тәкитлиди. У бу паалийәтниң адәттики мәшрәпләрдин кәскин пәрқләнгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “мәзкур учришиш барлиқ әнәниви қаидиләрни сақлиған һалда өтти. Мәшрәп асасән үч қисимдин ибарәт болуп, уларниң һәр қайсиниң алаһидиликлири көрситилди. Мәсилән, униң биринчи қисминиң бешида сөзгә чиққан ришат һидайәтоф дастихан үстидә олтурушниң мәдәнийити вә бу җәһәттә көлбегиниң атқуридиған ролини чүшәндүрди. Мәшрәпләрдики музика мәдәнийити вә нахша-сазларниң әһмийити һәққидә дарабәг чүшәндүрүш бәрди. Униң “дава дәстүр” қисмида мән өзүм сөзгә чиқип, бу әнәниниң алаһидиликлири, қоллинилидиған һәзил җазалар вә уларниң түрлириниң әһмийитини чүшәндүрдүм.”

Алмута шәһири нәврузбай наһийәсиниң қарағайли мәһәллисидә өткән яшлар мәшрипидин көрүнүш. 2022-Йили июл, қазақистан.

Униңда мәшрәп вә мәшрәп қатнашқучилириға қоюлидиған тәләпләр, мәшрәпниң җәмийәттики иҗтимаий роли һәққидә мусабиқә уюштурулған. Шуниңдәк уйғур чақчақ вә һәзиллириниң уйғур мәдәнийитидики роли, мәшрәптики тәртип-интизам қаидилири тоғрилиқ тәпсилий мәлумат берилгән.

Юқирида аталған илмий лайиһә даирисидә шундақла алмута шәһири нәврузбай наһийәсиниң қарағайли мәһәллисидә йеңи яшлар мәшрипини қуруш паалийити болуп өткән. У нәврузбай наһийәлик уйғур етно мәдәнийәт мәркизиниң рәиси бәхтияр исмайилоф вә мәһәллә актиплири тәрипидин уюштурулған.

Бәхтияр исмайилоф әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: “әмди бизниң чоңлиримиз мәшрәп ойниғанлиқтин, көргәнликтин мәшрәпниң қаидилирини, яхши билиду. Бизниң яшлар мәшрәпниң қаидилирини яхши билип кәтмәйду. Хәлқимиздә ‛балаңни мәктәпкә бәр, мәктәптин кейин мәшрәпкә бәр‚ дегән сөзләр бар. яшлар мәктәптә билим елип, андин мушу мәшрәптә өзимизниң өрп адитини, өзини қандақ тутуш керәк, меһман күтүш, тамақ ичиш, салам бериш, йүрүш-туруш сирлирини өгиниду. Шуниң үчүн биз 15-17 яштики йигитләрни мәшрәпкә йиғип, мәшрәп қуруп, мәшрәпниң қаидилирини бизниң атақлиқ алимлиримиз, меһманлиримиз, бәглиримиз чүшәндүрүп кәтти.”

Алмута шәһири нәврузбай наһийәсиниң қарағайли мәһәллисидә өткән яшлар мәшрипидин көрүнүш. 2022-Йили июл, қазақистан.

Бәхтияр исмайилоф буниңдин ташқири, мәшрәпниң яш әзалириниң мәшрәп тарихи, ана тилиниң қәдри, уйғурларниң өтмүши, бүгүнки тәқдири, мәдәнийити, өрп-адәтлири һәққидиму мәлумат алғанлиқини билдүрди.

Лайиһәниң қазақистандики башлиқи, “туран” университетиниң профессори абләт камалофниң ейтишичә, бу илмий лайиһә 2018-йилниң ахирида британийә академийәсиниң қоллап-қуввәтлиши билән башлансиму, әмма корона вируси вабаси сәвәбидин вақитлиқ тохтитишқа мәҗбур болған. Уйғур мәдәнийити бойичә йетәкчи мутәхәссисләрниң бири, мәзкур илмий лайиһәниң рәһбири, лондон университетиниң профессори рейчел харрис қазақистанға келип, бу мәшрәпләрдә болуп қайтқан.

Абләт камалоф мундақ деди: “лайиһә қатнашқучилири дуняниң юқири дәриҗидики йетәкчи илмий журналлирида мәшрәп һәққидә тунҗи қетим бир түркүм мақалиләрни елан қилди. Шундақла мәшрәпләрниң келип чиқиши, әһмийити вә бүгүнки әһвалини көрситидиған мәхсус торбети қурулуп, униңда мәшрәп һәққидә материяллар елан қилинди, һөҗҗәтлик филим ишләнди. Буниңдин ташқири уйғурлар зич олтурақлашқан алмута шәһиридә вә алмута вилайитиниң панфилоф, уйғур, әмгәкчиқазақ вә талғир наһийәлиридә мәхсус мәшрәпләр, илмий йиғинлар, аһалә билән учришишлар, сөһбәтләр өткүзүлди. Шундақла илмий лайиһиниң мәқсәт-вәзипилири, оттуз оғул олтурушлири вә аяллар чайлириниң җәмийитимиздики орни, өтмүш тарихи вә һазирқи әһвали, әһмийити бойичә тәтқиқатлар йүргүзүлди.”

Икки күн давамида өткән бу мәшрәпләрдә илмий лайиһә рәһбәрлири мәзкур паалийәтләрниң юқири дәриҗидә уюштурулғанлиқини вә барлиқ қатнашқучиларниң актип паалийәтчанлиқ көрсәткәнликини алаһидә тәкитлигән.

Қазақистандики уйғурлар миллий өрп адәтләрни сақлашқа вә уларни болупму яшлар арисида тәрғиб қилишқа алаһидә әһмийәт берип кәлмәктә. Болупму уйғур мәшрәплири уйғурлар зич олтурақлашқан шәһәр вә наһийәләрдә кәң таралған миллий әнәниләрниң биридур. Кейинки йилларда униңға болған қизиқиш барғансери күчәймәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.