Qazaqistanda Uyghur meshreplirining ilmiy emeliyiti tekitlendi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022.07.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qazaqistanda Uyghur meshreplirining ilmiy emeliyiti tekitlendi Almuta shehiri newruzbay nahiyesining qaraghayli mehelliside ötken yashlar meshripidin körünüsh. 2022-Yili iyul, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Yéqinda qazaqistanda Uyghur meshripi boyiche ötküzülgen “Uyghur milliy meshripi köwrüki” pa'aliyitide mezkur güzel en'enining qa'ide tertipliri, tarixi we ehmiyiti heqqide ilmiy melumatlar otturigha qoyuldi.

U qazaqistanning “Turan” uniwérsitéti we en'gliyening london uniwérsitéti sherqshunasliq we afriqani tetqiq qilish ilmiy mektipi hemkarliqida tüzülgen “Medeniy miras yéngiche uslubta turaqliq rawajlinish ülgisi süpitide: qazaqistandiki meshrepler” xelq'ara ilmiy layihesi da'iriside ötküzüldi. Qazaqistan, en'gliye we firansiye alimliri ishtirak qilghan bu layihining asasiy meqsiti Uyghurlarning en'eniwi medeniyitini saqlap qélishta ülge boluwatqan “Meshrep” lerni tetqiq qilishtin ibaret bolghan.

Almuta shehiri newruzbay nahiyesining qaraghayli mehelliside ötken yashlar meshripidin körünüsh. 2022-Yili iyul, qazaqistan.

“Uyghur milliy meshripi köwrüki” jumhuriyetlik Uyghur étno medeniyet merkizi, “Yarkent bulbulliri” ansambili, “Qedem t w” Uyghur qanili we “Qazaqistan Uyghurliri” yéngiliqlar qanilining qollap-quwwetlishide uyushturuldi. U almuta wilayitining talghir we almuta shehirining newruzbay nahiyeliride ötti. Bu meshreplerge jem'iyetlik teshkilatlar wekilliri, almuta shehirining we nahiyelerdin kelgen her xil meshrep guruppilirining begliri we yigit bashliri qatnashti.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan talghir nahiyelik bash yigitwéshi öktebir qurbaniyazof ependi mezkur meshrepte uning qa'idiliri, ilmiy-nezeriyewiy ehmiyiti heqqide söz bolghanliqini tekitlidi. U bu pa'aliyetning adettiki meshreplerdin keskin perqlen'genlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Mezkur uchrishish barliq en'eniwi qa'idilerni saqlighan halda ötti. Meshrep asasen üch qisimdin ibaret bolup, ularning her qaysining alahidilikliri körsitildi. Mesilen, uning birinchi qismining béshida sözge chiqqan rishat hidayetof dastixan üstide olturushning medeniyiti we bu jehette kölbégining atquridighan rolini chüshendürdi. Meshreplerdiki muzika medeniyiti we naxsha-sazlarning ehmiyiti heqqide darabeg chüshendürüsh berdi. Uning “Dawa destür” qismida men özüm sözge chiqip, bu en'enining alahidilikliri, qollinilidighan hezil jazalar we ularning türlirining ehmiyitini chüshendürdüm.”

Almuta shehiri newruzbay nahiyesining qaraghayli mehelliside ötken yashlar meshripidin körünüsh. 2022-Yili iyul, qazaqistan.

Uningda meshrep we meshrep qatnashquchilirigha qoyulidighan telepler, meshrepning jem'iyettiki ijtima'iy roli heqqide musabiqe uyushturulghan. Shuningdek Uyghur chaqchaq we hezillirining Uyghur medeniyitidiki roli, meshreptiki tertip-intizam qa'idiliri toghriliq tepsiliy melumat bérilgen.

Yuqirida atalghan ilmiy layihe da'iriside shundaqla almuta shehiri newruzbay nahiyesining qaraghayli mehelliside yéngi yashlar meshripini qurush pa'aliyiti bolup ötken. U newruzbay nahiyelik Uyghur étno medeniyet merkizining re'isi bextiyar ismayilof we mehelle aktipliri teripidin uyushturulghan.

Bextiyar ismayilof ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Emdi bizning chonglirimiz meshrep oynighanliqtin, körgenliktin meshrepning qa'idilirini, yaxshi bilidu. Bizning yashlar meshrepning qa'idilirini yaxshi bilip ketmeydu. Xelqimizde ‛balangni mektepke ber, mekteptin kéyin meshrepke ber‚ dégen sözler bar. Yashlar mektepte bilim élip, andin mushu meshrepte özimizning örp aditini, özini qandaq tutush kérek, méhman kütüsh, tamaq ichish, salam bérish, yürüsh-turush sirlirini öginidu. Shuning üchün biz 15-17 yashtiki yigitlerni meshrepke yighip, meshrep qurup, meshrepning qa'idilirini bizning ataqliq alimlirimiz, méhmanlirimiz, beglirimiz chüshendürüp ketti.”

Almuta shehiri newruzbay nahiyesining qaraghayli mehelliside ötken yashlar meshripidin körünüsh. 2022-Yili iyul, qazaqistan.

Bextiyar ismayilof buningdin tashqiri, meshrepning yash ezalirining meshrep tarixi, ana tilining qedri, Uyghurlarning ötmüshi, bügünki teqdiri, medeniyiti, örp-adetliri heqqidimu melumat alghanliqini bildürdi.

Layihening qazaqistandiki bashliqi, “Turan” uniwérsitétining proféssori ablet kamalofning éytishiche, bu ilmiy layihe 2018-yilning axirida britaniye akadémiyesining qollap-quwwetlishi bilen bashlansimu, emma korona wirusi wabasi sewebidin waqitliq toxtitishqa mejbur bolghan. Uyghur medeniyiti boyiche yétekchi mutexessislerning biri, mezkur ilmiy layihening rehbiri, london uniwérsitétining proféssori réychél xarris qazaqistan'gha kélip, bu meshreplerde bolup qaytqan.

Ablet kamalof mundaq dédi: “Layihe qatnashquchiliri dunyaning yuqiri derijidiki yétekchi ilmiy zhurnallirida meshrep heqqide tunji qétim bir türküm maqalilerni élan qildi. Shundaqla meshreplerning kélip chiqishi, ehmiyiti we bügünki ehwalini körsitidighan mexsus torbéti qurulup, uningda meshrep heqqide matériyallar élan qilindi, höjjetlik filim ishlendi. Buningdin tashqiri Uyghurlar zich olturaqlashqan almuta shehiride we almuta wilayitining panfilof, Uyghur, emgekchiqazaq we talghir nahiyeliride mexsus meshrepler, ilmiy yighinlar, ahale bilen uchrishishlar, söhbetler ötküzüldi. Shundaqla ilmiy layihining meqset-wezipiliri, ottuz oghul olturushliri we ayallar chaylirining jem'iyitimizdiki orni, ötmüsh tarixi we hazirqi ehwali, ehmiyiti boyiche tetqiqatlar yürgüzüldi.”

Ikki kün dawamida ötken bu meshreplerde ilmiy layihe rehberliri mezkur pa'aliyetlerning yuqiri derijide uyushturulghanliqini we barliq qatnashquchilarning aktip pa'aliyetchanliq körsetkenlikini alahide tekitligen.

Qazaqistandiki Uyghurlar milliy örp adetlerni saqlashqa we ularni bolupmu yashlar arisida terghib qilishqa alahide ehmiyet bérip kelmekte. Bolupmu Uyghur meshrepliri Uyghurlar zich olturaqlashqan sheher we nahiyelerde keng taralghan milliy en'enilerning biridur. Kéyinki yillarda uninggha bolghan qiziqish barghanséri kücheymekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.