Қазақистандики қазақ вә уйғур паалийәтчилири бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиниң өткүзүлүшигә наразилиқ билдүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022.02.03
Американиң байқут чақириқи явропада җиддий муназириләргә сәвәб болмақта Олимпик тәнһәрикәт мусабиқисиниң қар тейилиш түрлиригә саһибханилиқ қилидиған җаңҗяку шәһириниң пойиз истансисиға чиқирилған 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпикниң еланиниң алдида турған сақчи. 2021-Йили 26-ноябир, хубей.
AP

Мәлумки, бу йил хитай пайтәхти бейҗиңда өтидиған қишлиқ олимпик мусабиқисиниң башлиниш вақти йеқинлашқансери дуняниң һәр қайси мәмликәтлири, хәлқара тәшкилатлар, паалийәтчиләр вә башқилар өзлириниң бу олимпикни байқут қилиш вә униңға қатнашмаслиқ чақириқлирини оттуриға ташлап кәлгәниди. Буниң биринчи нөвәттә хитайниң уйғур елидики аммиви бастуруш вә ирқий қирғинчилиқ сияситигә, хоңкоң вә тәйвән мәсилисигә бағлинишлиқ болуп кәлгәнлики ениқ. Америка башлиқ австралийә, әнглийә, канада, данийә вә литва вә башқа бир қисим мәмликәтләр бейҗиң олимпик мусабиқисини ашкара дипломатик байқут қилғаниди. Лекин бейҗиң олимпик мусабиқисини ашкара қоллиған мәмликәтләрниң ичидә қазақистанму бар болуп, у өзиниң 34 тәнһәрикәтчисини әвәтидиғанлиқини рәсмий җакарлиди. Ундақта

Бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиниң өтүшигә қазақистандики қазақ вә уйғур паалийәтчилири қандақ қарайду?

Бу мунасивәт билән биз алмута шәһири вә алмута вилайитидики қазақ вә уйғур паалийәтчилириниң қарашлирини игилидуқ.

Радийомиз зияритини қобул қилған “атаюрт пидаийлири” бирләшмисиниң рәһбири ербол дәвлетбек әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: “хитай йеқинқи йиллардин буян рәһимсизләрчә шәрқий түркистандики йәрлик милләтләрни йоқитиш сияситини йүргүзүватқан бир мәзгилдә олимпик оюнлирини аләмниң, пүткүл демократик әлләрниң қаршилиқиға, чақириқлириға қаримай өткүзүватиду. Биздә бу йәрдә ечинишлиқ бир әһвалниң йүз бериши ениқ. Йәни қазақистан һакимийитиниң мәмликәт рәһбири дәриҗисидә бу олимпик мусабиқисигә қатнишиши. Шәрқий түркистанда қандашлиримизни азаблап, қийнап, йоқитиватқан вақитта бизниң мәмликәт башчилириниң хитайға һеч қандақ қаршилиқ көрситәлмәй, хитайға болған иқтисадий вә башқиму беқиндилиқи сәвәбидин униңға қатнишиши қазақ мәмликитигә анчә абруй елип кәлмәйдиған бир иш. Буниңға биз наразилиқимизни билдүримиз. Қазақистан һөкүмити буниңға дипломатийәлик байқут елан қилмисиму, әмма хитайниң бу оюнлириға қатнашмисиму болатти. Бу қазақистан үчүн чоң бир номуслуқ иш болуватиду”.

Сиясәтшунас вә тарихчи қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди дуня уйғур қурултийи билән бирликтә бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиниң өтүшигә наразилиқини билдүрүп, мундақ деди: “һакиммутләқ хитайниң пүткүл дуняда әпти-бәшириси паш болди. Мушундақ бир вақитта қишлиқ олимпик мусабиқисиниң хитайда өткүзүлүши интайин натоғра. Чүнки бу мусабиқиниң әң бешида елан қилған мәқсити: тинчлиқ, инсанпәрвәрлик, иттипақлиқ, баравәрлик дегән принсипларни асас қилған. Хитайда һеч бир мундақ принсиплар ишлимәйду. Әксичә инсанийәткә қарши җинайәт қиливатқан бир дөләттә өтүватиду. Шуниң үчүн биз, уйғурлар, қәтий әйибләймиз”.

Қазақистан аммиви ахбарат васитилиридә бейҗиң олимпик мусабиқилирини байқут қилиш яки униңға қатнашмаслиқ һәққидә хәвәрләрниң рәсмий елан қилинмиғанлиқи мәлум. Пәқәт йеқинда иҗтимаий таратқуларда тарқалған уйғур тилидики “ахбаратнамә” дә бу һәқтә мәлуматлар берилгәниди. Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди тәрипидин тәйярланған мәзкур хәвәрдә мушу йилниң январ ейидики хәлқара вәзийәтниң уйғур мәсилисигә мунасивәтлик саһәлириниң маһийити, арқа көрүнүши, дуня уйғур қурултийиниң вә башқиму тәшкилатларниң январ ейидики паалийәтлири, һакиммутләқлиқ хитайниң уйғур елидики ирқий қирғинчилиқ сияситиниң маһийити вә униң хәлқарадики алдамчи дипломатийәсиниң арқа көрүнүши йорутулған. Сиясәтшунас бәзи мәмликәтләрниң, хәлқара тәшкилатларниң вә башқиларниң бейҗиң олимпик оюнлириға мунасивәтлик позитсийәсиниму бир қәдәр йорутқан.

Сиясәтшунас рисбек сәрсенбаюли мәзкур олимпик мусабиқисиниң өткүзүлүшигә тамамән қарши икәнликини билдүрүп, мундақ деди: “биринчидин, дуня бойичә туташ чиққан ағриқ техи пүтмиди. Бу адәмләрниң бир йәргә йиғилғиниға интайин хәтәрлик әһвал туғдуриду. Йеңи чиқиватқан кесәлләр көпийип, бу адәмләрниң саламәтликигә зиян йәткүзмәктә. Иккинчидин, мусулман вә түркий әллиридин шу олимпик мусабиқилиригә қатнишиши хитайниң мусулманларға қиливатқан зорлуқини, қийнашлирини көрмигәнгә, билмигәнгә селиватиду дегән сөз, йәни шуни қоллаватқанлиқиниң бәлгисидур. Шуниң үчүн бу олимпик мусабиқисигә түркий қериндашлиримизниң бармаслиқи лазим иди. Қазақистандинму берип, қатнишиватиду. Һәқиқәтән бу олимпик мусабиқилири олимпик дәриҗисидә болуши керәк иди. Тәнһәрикәтчиләргә җанкөйәрлик қиливатқан хәлқ нәдә? бу пәқәт өтти дегән атақ елишниң вә бошқа ақча чечишниң бир йоли”.

Зияритимизни қобул қилған дуня уйғур қурултийииниң қазақистандики вәкиллириниң бири, алмута вилайитиниң уйғур наһийәсигә қарашлиқ баһар йезисиниң турғуни сәйдалим амутоф әпәнди олимпик мусабиқиси башлинидиған күни матәм тутидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “чүнки 5-февралда ғулҗида нурғун шир-оғланлиримиз, қизлиримиз у дунялиқ болған, хитайниң қолида өлтүрүлгән. Бейҗиң олимпикиниң ечилишиға шәхсән өзүм тамамән қарши. Чүнки хитай тарихий вәтинимиздики хәлқимизни қириватиду, қизлиримизни зорлап, балилиримизни йетим қалдуруватиду. Мундақ бир ирқий қирғинчилиққа йол бәргән мәмликәттә ечилған бейҗиң олимпикини қоллаватқан мәмликәтләргә наразилиқимни билдүримән”.

Алмута вилайитиниң әмгәкчиқазақ наһийәсигә қарашлиқ челәк йезисиниң турғуни сәдирдин аюпоф әпәнди мундақ деди: “хитай залим коммунист һөкүмити вәтинимиздила әмәс, бәлки пүтүн хитай өлкилиридә яшаватқан мусулманларға вә шундақла тибәт, фалунгуңчиларға, шәрқий түркистандики пүткүл инсанийәткә қарши қирғинчилиқ қилип туруп, бүгүнки күндә өзини инсанпәрвәр, тинчлиқпәрвәр дәп, хәлқараниң көзини бояп, мундақ мусабиқини өткүзүшкә һеч қандақму лайиқ әмәс иди. Әпсус, өткүзүватиду. Әмма буниңға қоллаш билдүрүватқан һәр қандақ дөләт, милләт, инсан шу хитайниң мусулман уйғурларниң үстидин йүргүзүватқан қирғинчилиққа мән рази дәп ипадисини билдүргинидур”.

Мәлум болушичә, қазақистан вә башқиму мәркизий асия мәмликәтлири һөкүмәтлири бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисиниң өткүзүлүшини қоллиған болуп, гәрчә аһалиләр арисида қарши наразилиқ һәрикәтлири өтмигән болсиму, әмма буниңға қарита сәлбий инкаслар йәнила мәлум дәриҗидә тарқиливатмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.