Қазақистанда уйғур яшлири ана тилда билим елишниң әвзәлликини әмәлийәттә дәлиллимәктә

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022-02-28
Share
Қазақистанда уйғур яшлири ана тилда билим елишниң әвзәлликини әмәлийәттә дәлиллимәктә Уйғур қизи шаһназә һейтҗанова бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мәркизий асиядики агентлиқида мукапат тапшуруп алған көрүнүш. 2022-Йили феврал, алмута.
RFA/Oyghan

Мәлумки, уйғур елидин қалса, һазир уйғурлар әң көп олтурақлашқан вә уйғурлар өз тили, миллий маарипи, мәтбуати, мәдәнийити һәм әдәбиятини мукәммәл сақлап келиватқан мәмликәт қазақистандур. Бу мәмликәттә яшаватқан уйғурлар өзлириниң миллий қәдрийәтлирини сақлап қелишқа тиришип, бу йөнилиштә әмәлий вә җиддий паалийәтләрни йүргүзүп кәлмәктә. Болупму өз пәрзәнтлирини ана тилида оқутушқа алаһидә көңүл бөлүп, уларниң башқиму милләтләрниң пәрзәнтлиригә охшаш һәр саһәләрдә хизмәт қилишиға имканийәтләр яритип кәлгәниди. Һазир мәмликәтниң әң алдинқи қатарлиқ алий мәктәплиридә билим еливатқан уйғур қиз-йигитлири көптур. Улар мана шу имканийәтләрни пайдиланған һалда, оқушта вә җәмийәтлик ишларда алаһидә паалийәтчанлиқ көрситип, зор утуқларға еришмәктә һәм шуниң арқилиқ ана тилида билим елишниң әвзәлликини әмәлийәттә дәлилләп кәлмәктә.

6-Нөвәтлик хәлқара билим илмий тәтқиқат йиғинида истанбул университетиниң докторанти диларәм аюпова лексийә сөзлимәктә. 2021-Йили декабир, әнқәрә, түркийә.
6-Нөвәтлик хәлқара билим илмий тәтқиқат йиғинида истанбул университетиниң докторанти диларәм аюпова лексийә сөзлимәктә. 2021-Йили декабир, әнқәрә, түркийә.
RFA/Oyghan

Йеқинда иҗтимаий таратқуларда уйғур қизи шахноза һейтҗанованиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мәркизий асиядики агентлиқиниң вәкили ханс фридрихниң қолидин мукапат алғанлиқи тоғрилиқ хәвәр тарқилип, бу уйғур җамаәтчилики арисида зор инкасқа игә болғаниди.

Биз алмута шәһиридә туруп оқуватқан шахноза һейтҗанова билән алақилишип, өзиниң алий мәктәптики утуқлири һәққидә сөзләп беришни илтимас қилғинимизда, у зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: “оқуғучилиқ өмрүм биринчи күндила қизиқ башланған. Биринчи курсни әла баһалар билән тамамлаштин башқа актип оқуғучилар бирләшмисигә қетилип, университетиниң қобул қилиш комиссийәсидә ишлидим. Иккинчи курста наһайити көп мусабиқиләргә қатнаштим. Чоңлиридин “инсан һәқлирини қоғдаш күни мусабиқиси” вә башқиларниң һәммисидә дегүдәк илгирики орунларға ериштим. 3-Курсниң бешида тунҗи президентниң пуллуқ мукапат игиси аталдим. Бүгүнки күндики әң чоң утуқумниң бири бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин уюштурулған мусапирлар ишлири бойичә мусабиқидә 3-орунға еришишим болди. Мусабиқә мәркизий асия мәмликәтлири арисида өткән иди”.

Игилишимизчә, мәзкур мусабиқини бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мәркизий асиядики мусапирлар ишлири агентлиқи, қазақистанниң әл-фараби намидики қазақ дөләт миллий университети вә мәркизий асия дөләт тәвәликисизлиқлар тори бирликтә өткүзгән. Мусабиқә мавзуси “1961-йилидики ‛дөләт тәвәликисизлиқни қисқартиш хәлқара шәртнамиси‚ниң әһмийити” дәп аталған. Униңға қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, таҗикистан вә түркмәнистанниң оттура мәктәп вә алий мәктәп оқуғучилири иштирак қилған. Мусабиқә шәрти бойичә мәктәп оқуғучилири 1000 сөзлүк һекайә, алий мәктәп оқуғучилири болса, 6000 сөзлүк тәтқиқат йезип тапшурған. Мусабиқә қатнашқучилириниң бири шахноза һейтҗанова өзиниң инглиз тилида орундиған “дөләт тәвәликисизлиқниң қайта тиклиниши: һоқуқ бихәтәрлики, иҗтимаий-иқтисадий һоқуқ, йеңиланған қарарлар” дәп аталған илмий тәтқиқати юқири баһалинип, 3-орунға еришкән.

6-Нөвәтлик хәлқара билим илмий тәтқиқат йиғинида истанбул университетиниң докторанти диларәм аюпова 3-дәриҗилик мукапатқа еришти. 2021-Йили декабир, әнқәрә, түркийә.
6-Нөвәтлик хәлқара билим илмий тәтқиқат йиғинида истанбул университетиниң докторанти диларәм аюпова 3-дәриҗилик мукапатқа еришти. 2021-Йили декабир, әнқәрә, түркийә.
RFA/Oyghan

Шахноза һейтҗанова йәнә мундақ деди: “мән 11 йил бойи ана тилим уйғур тилида билим елип, қазақ, рус вә инглиз тиллирини мукәммәлләштүрдүм. юқириқи синипларға кәлгәндә илмий ишлар билән шуғуллинишқа башлидим. Мусабиқиләргә районшунаслиқ, уйғур тили вә тарих пәнлири бойичә қатнашқан идим. Униңдин башқа мениң илмий ишлирим қаһһароф намидики яш талантлиқлар мусабиқисидиму орун алған. Мән уйғур мәктипини тамамлап, бүгүнки күндә қазақ, рус, инглиз вә түрк тиллирини мукәммәл игилидим. Йеқинда алий мәктәп оқуғучилириниң илмий ишлар мукапати вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мусабиқилиригә қатнашмақчимән”.

Шахноза һейтҗанова сағадийеф намидики хәлқара тиҗарәт университети хәлқара факултетиниң оқуғучиси һәм һазир шу алий мәктәпниң әң үлгилик оқуғучилириниң бири сүпитидә тонулмақта. У кичикидин әдәбиятқа қизиқип, һәр хил дәриҗидики шеирийәт мусабиқилиригә қатнашқан вә мукапатлиқ орунларға сазавәр болған. Униң әсәрлири җумһурийәтлик “уйғур авази” гезити вә “ғунчә” журналлирида елан қилинған.

Игилишимизчә, оттура мәктәпни ана тилида тамамлап, хәлқара мукапатларға еришкән һәмдә қазақистанлиқ уйғурларни қаттиқ тәврәткән уйғур қизлириниң йәнә бири диләрәм аюпова болуп, у һазир түркийәниң истанбул университетиниң докторанти. Диләрәм аюпова өткән йилниң ахирида түркийә пайтәхти әнқәрә шәһиридә чәтәлдики түркләр вә қериндаш милләтләр бирлики тәшкилати билән истанбул пәнләр академийәси уюштурған 6-нөвәтлик хәлқара билим вә илмий тәтқиқат мусабиқисидә 3-дәриҗилик мукапатқа иришкәниди.

Диләрәм аюпова қатнашқан иҗтимаий пәнләр бойичә билим мусабиқисигә 36 дөләттин вә шундақла түркийәниң 49 алий мәктипидин болуп, җәмий 107 тәтқиқатчиниң илмий әмгәклири қатнаштурулғаниди. Хәлқарада тонулған алимлар вә тәтқиқатчилардин ибарәт қазилар топиниң қарариға бинаән диләрәм аюпова 3-орунға еришип, диплом вә соған билән мукапатланған.

Диләрәм аюпова зияритимизни қобул қилип, өзиниң ана тили тоғрилиқ ойлири вә бүгүнки күндә йүргүзүватқан тәтқиқатлириниң мәзмуни билән тонуштуруп, мундақ деди: “мән мәктәп босуғисини атлиғандин бери саватимниң ана тилида ечилғиниға һәргиз пушайман қилмидим һәм қилмаймән. Анамниң ақ сүти билән берилгән ана тилимда сөзләш мениң аилә тәрбийәмдин маңа сиңдүрүлгән болсиму, дәсләпки қәлимимни ана тилимда тәвритиш, хилму-хил иҗтимаий вә тәбиий пәнләрни мушу тилда оқуп өгиниш мениң үчүн чоң бир һаяҗан иди. Мана шу оқуш җәрянида математика, қазақ вә уйғур тиллиридин түрлүк мусабиқиләргә қатнишаттим. Мәктәпни алий баһаларға тамамлап, уйғур тили бойичә қатнашқан мусабиқә нәтиҗисидә мән ‛үркер‚ мукапатиға сазавәр болдум. 2013-Йили әл-фараби намидики қазақ миллий университети шәрқшунаслиқ факултети түркшунаслиқ бөлүмигә һөкүмәт хираҗитигә оқушқа кирдим”.

Диләрәм аюпова һәр қандақ бир яшниң өз елигә, өз хәлқигә қандақ қилип пайда кәлтүрүш үстидә җиддий ойлиниш лазимлиқини, өзиниң бар билимини, күч-ғәйритини, һаятини хәлққә хизмәт қилиш охшаш улуғ ишқа сәрп қилиш керәкликини билдүрди.

У йәнә бүгүнки күндә пүткүл уйғур хәлқи алдида биринчи нөвәттә өз ана тилини, миллий маарипини сақлап қелиш охшашқа улуғ вәзипиниң турғанлиқини, қазақистандики уйғур миллий маарипиниң келәчикидин қаттиқ әндишә қилидиғанлиқини билдүрүп, ундақ деди: “ата-аниларниң балилириниң уйғур мәктипигә бериши үчүн маарип җанкөйәрлири, җамаәтчилик вәкиллири, йигит башлири, һәтта муәллимләр һәр йили һармай-талмай йезиму-йеза өйму-өй арилап, тәшвиқат ишлирини йүргүзүп келиватиду. Мениңчә болса, бу бир ечинарлиқ көрүнүш. Немишқа биз балилиримизни өз ихтияримиз вә әң муһими келәчәккә дегән ишәнч билән шу ана мәктәплиримизгә йетиләп кәлмәймиз. Ата-анилар мушундақ натоғра һәрикәтләр билән балилирини ана тилини билиш, бу тилда билим елиш һоқуқидин айрип, уларға әң чоң хиянәтни қилған болуватиду. Келәчикимиздин гуман қилишни қоюшимиз керәк. Миллийликни сақлап қелишқа һазир имканийәтләр яритиливатиду. Балилиримизниң келәчикигә палта чапмаслиқимиз керәк. Уйғур тилидики мәктәпләрдә шараит йоқ, я келәчики йоқ дейиш бу, мениңчә, бир баһанә. Әгәр оқуймән, тиришимән дегән бала болса, у шараитқиму қаримайду. Бәлким мушу қисқа бир сөһбәт кимдур бирлириниң йүрикигә йетип, ана тилимиз, тарихимиз, келәчикимиз һәққидә чоңқуррақ ойлинишиға сәвәбчи болар дәп үмидлинимән”.

Радийомиз зияритини қобул қилған тонулған журналист азнат талипоф әпәнди мундақ деди: “қазақистан тәвәсидә дөләт вә җәмийәт әрбаби абдулла розибақийеф асасини салған миллий маарипимиз мәвҗут. Очуқ ейтиш керәк, ана тиллиқ билим дәргаһлирини тамамлиғанлар арисидин өз саһәсиниң йетүк мутәхәссислири, көплигән алимлар, язғучи-шаирлар, җәмийәт әрбаблири йетилип чиқти. Миллий мәктәплиримизниң түләклири диләрәм аюпова вә шахноза һейтҗанованиң қолға кәлтүргән утуқлири ана тилида тәлим-тәрбийә алған қаракөзлиримизниңму билим җәһәттин риқабәткә чүшәләйдиғанлиқини дәлиллиди. Лекин шундақтиму биздә маарипимизға аит ойлинидиған мәсилиләр аз әмәс. Биринчи нөвәттә бу ана тиллиқ мәктәплиримизни, синиплиримизни сақлап қелиш. Йәни ана тилимизда оқуватқан балилиримизниң сани қисқирип кетишигә охшаш миллий мәктәплиримизниң истиқбалиға тәсир йәткүзидиған сәвәбләрниң алдини елиш. Чүнки миллий маарипимиз чириғи өчсә, мәвҗудатлиқимизму пүтүнләй тохтайду дегән сөз. Шуңа һазир айрим милләтпәрвәр инсанлиримиз шу йөнилиштә тохтимай һәрикәт қиливатиду”.

Игилишимизчә, совет дәвридә қазақистандики уйғур тиллиқ мәктәпләрдә билим еливатқан балилар сани 30 миңға йәткән болсиму, әмма қазақистан мустәқиллиқ алғандин кейин уларниң сани 15 миңға қисқирип кәткән. Шу мунасивәт билән айрим мәрипәтчиләр, җәмийәтлик бирләшмиләр вәзийәтни ениқлаш, униң сәвәблирини билиш мәқситидә һәрикәт қилип кәлгәниди һәм һазирму бу йөнилиштә бәзи ишлар елип берилмақта. Өткән йили җумһурийәтлик “уйғур авази” гезитидә көплигән тиришчанлиқларниң арқисида ана тилида оқуватқан уйғур балилири саниниң қисқирип кетиш әһвалиниң тохтиғанлиқи оттуриға қоюлғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт