Турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китаби қазақистанда крил уйғур йезиқида нәшр қилинди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022.11.09
uyghurlar-turghun-almas-krilik Алмутада нәшр қилинған турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китабиниң уйғур крилик йезиқидики нәшриниң муқависи, 2022-йили ноябир.
RFA/Oyghan

Йеқинда қазақистанниң алмута шәһиридә атақлиқ тарихчи турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китаби крил уйғур йезиқида йоруқ көрди. Бу мәзкур китабниң әрәб елиббәсә асасидики кона уйғур йезиқтин кирил, йәни славян уйғур йезиқиға көчүрүлүп нәшр қилинған тунҗи нусхисидур. “интизар” нәшриятидин йоруқ көргән бу китабниң нәшир қилинишиға алмутада яшаватқан уйғурлар иқтисадий җәһәттин ярдәм қилған.

Мәзкур тарихий әмгәк әйни вақитларда оттура асиядики, шу җүмлидин қазақистандики уйғурларда зор қизиқиш һасил қилған иди.  Қазақистандики уйғурларниң мутләқ көп қисми, йәни яшлар пәқәтла кирил, йәни славян йезиқини тонуғанлиқтин, китаблар асасий җәһәттин шу йезиқта нәшр қилинатти. Қазақистан мустәқил болғандин кейин, қазақистан билән уйғур аптоном райони арисида кириш-чиқиш ишлири йолға қоюлған чағларда мәдәнийәт алақилириму хели раваҗланған иди. Болупму өткән әсирниң 90-йиллиридин кейин уйғур диярида яшап өткән уйғур шаир-язғучилири вә алимлириниң әсәрлирини қазақистанда қайта нәшр қилиш ишлири әвҗ алди.

Шуларниң бири тарихчи турғун алмасниң “уйғурлар” намлиқ китабидур. Бу китабни крил йезиқида нәшр қилиш ишида асаслиқи атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқоф әпәнди, журналист азнат талипоф вә узун йиллардин буян нәшриятчилиқ ишлири билән шуғуллинип келиватқан яш сәһиплигүчи румиләм җәрипова қатарлиқ кишиләр күч чиқарған. Бу һәқтә шаир абдуғопур қутлуқоф мундақ деди: “өзүмизниң имканийитидин пайдилинип, бар күчимизни ишқа селип, уйғур хәлқини дуняға тонутқан әң мәшһур китабларни хәлқимиз билип қалсун дегән ой билән тутуш қилған идуқ. Лекин украина урушиниң касапитидин қәғәз қиммәтләп кетип, баһа һазирғичә давамлиқ көтүрүливатқан болсиму, әмма биз нийитимиздин қайтмидуқ.”

Абдуғопур қутлуқоф мушундақ еғир бир пәйттә хәлқниң, болупму сахавәтлик кишиләрниң ярдәм қолини сунғанлиқини баян қилди.

Абдуғопур қутлуқоф “уйғурлар” намлиқ китабниң муһим қиммәткә игә әсәр икәнликини, униң һәр бир уйғурниң өйиниң тәкчисидә турушқа тегишлик китаб икәнликини билдүрди. У йәнә бу китабниң хәлқ тәрипидин наһайити чоң хушаллиқ билән қарши еливелинғанлиқини, көплигән адәмләрниң китабниң шунчә қиммәтликигә қаримай, елип кетиватқанлиқини тәкитлиди.

Абдуғопур қутлуқофниң ейтишичә, турғун алмасниң америкада туруватқан оғли қутлуқ алмас бу китабниң крил уйғур йезиқида йоруқ көрүшигә көп ярдәм бәргән икин. У йәнә бу китабни қазақистанда қайта нәшр қилишқа өз разилиқи вә иҗазитини бәргәникән.

Абдуғопур қутлуқоф мәрһум тариичи турғун алмас билән өзи биваситә көрүшкән һәм униң билән сөһбәтләшкән һазирқи тирик гуваһчиларниң бири. У китабниң киришмә қисмида, өзиниң 1995-йили үрүмчидигә барғанда турғун алмасни йоқлап барғанлиқини, униң оғли қутлуқниң өзини қизғин қарши алғанлиқини, турғун алмас билән бир нәччә қетим сөһбәттә болғанлиқини тәпсилий баян қилиду.

Туран университетиниң дотсенти, тарих пәнлириниң кандидат доктори зулфийә кәримова ханим мундақ деди: “тарихчи турғун алмасниң <уйғурлар> намлиқ әмгики билән қазақистанда яшаватқан уйғурлар яхши тонуш. Униң бу әмгики тунҗи қетим сиясәтшунаслиқ пәнлириниң доктори, тәрҗиман хәмит һәмрайеф тәрипидин тәрҗимә қилинип, 1993-йили алмутада рус тилида йоруқ көргән. Бу китабниң нәшр қилиниши, әлвәттә, бу йәрдики уйғурлар арисида зор қизиқиш һасил қилған иди. Бу китабтин биз тарихчиларла әмәс, бәлки тилшунас, әдәбиятшунаслар вә башқа саһәдики мутәхәссисләрму кәң пайдилинип кәлди. Униң русчә тәрҗимиси башқиму тиллардики алимлар үчүн бай мәнбә болуп хизмәт қилди. Әмди бу китабниң кирил йезиқидики уйғур тилида нәшир қилиниши биз үчүн чоң вәқә болди.”

Зулфийә кәримова йәнә қазақистандики уйғурларниң мутләқ көп қисминиң әрәб елиббәси асасидики уйғур кона йезиқни билмигәнликтин, уйғур елида чиққан китабларниң кирил йезиқида қайта нәшир қилинишини яхши қарши алидиғанлиқини ейтти. У шуниңдәк буниң оқутуш уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәпләрниң муәллимлири, оқуғучилири үчүнму уйғур хәлқиниң тарихи билән тонушушқа чоң имканийәт яритип беридиғанлиқини тәкитлиди. Зулфийә кәримова сөзиниң ахирида китабни нәширгә тәйярлиған вә уни нәшр қилишқа һамийлиқ қилған барлиқ җанкөйәрләргә чәксиз рәхмитини ейтти.

Мәлуматларға қариғанда, “интизар” нәшрияти узун йиллардин буян “интизар” ханим-қизлар журнилини нәшир қилип келиватмақтикән. Нәшрият хадимлири буниңдин ташқири даңлиқ язғучи абдуреһим өткүрниң “ойғанған земин” вә “из” қатарлиқ романлирини кирил йезиқида нәшр қилип, китабханларниң қизғин алқишиға сазавәр болған иди. Нәшрият хадимлири һазирму имканийәт туғулса, башқа яхши китабларни нәшир қилишқа тәйяр икәнликини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.