Қазақистан президентиниң хитайға қилған сәпири аммиви ахбарат васитилириниң диққәт нәзиридә болмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-09-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қазақистан президенти қасим-җомарт тоқайеф билән хитай рәиси ши җинпиң тохтамға қол қоймақта. 2019-Йили 11-сентәбир, бейҗиң.
Қазақистан президенти қасим-җомарт тоқайеф билән хитай рәиси ши җинпиң тохтамға қол қоймақта. 2019-Йили 11-сентәбир, бейҗиң.
AP

Мәлумки, қазақистан президенти қасим-җомарт тоқайефниң 12- вә 13-сентәбир күнлири хитайға болған рәсмий сәпири һарписида қазақистанниң бир қатар шәһәрлиридә хитай лайиһәлиригә қарши наразилиқ намайишлири өтти. Игилишимизчә, намайишчилар хитай завутлириниң йепилишини, қазақистанниң қошна мәмликәт билән болған мунасивәтлириниң чәклинишини тәләп қилғаниди.

7-Сентәбирдә алмутада өткән «хәлқ қурултийи» қатнашқучилири президентни униң хитайға болидиған рәсмий сәпиридә хитайдин қәрз алмаслиққа, йеңи лайиһәләр бойичә келишим шәртләрни түзмәсликкә чақирди.

«Азадлиқ» радийосида 11-сентәбирдә берилгән «хитай лайиһәлиригә наразилиқ күчийиватқан пәйттә тоқайеф хитайға барди» намлиқ мақалида ейтилишичә, қазақистан даирилири «хитай билән бирлишип әмәлгә ешиватқан лайиһәләрниң әл иқтисади үчүн муһим икәнликини, һазирқи вақитта мәбләғ салмай туруп, илгириләшниң мумкин әмәсликини» ейтқан. Мәзкур мақалидә көрситилишичә, миллий банкиниң 2018-йиллиқ һесаби бойичә қазақистанниң хитай алдидики қәрзи 12 милярд долларни тәшкил қилидикән.

Қазақистан президентиниң хитайға қилған сәпири мунасивити билән аммиви ахбарат васитилиридә мақалиләр давамлиқ елан қилинип турди. Шуларниң бири қирғизистанда нәшр қилинидиған «белий парус» мустәқил сиясий гезитидә «бейҗиңда қазақистандики хитайға қарши намайишларни көрмәсликкә салди» дегән мақалида ейтилишичә, президент тоқайеф хитайни «улуғ бир мәмликәт, дунядики иккинчи иқтисад, дост әл» дәп елан қилип, икки мәмликәт оттурисидики истратегийәлик алақиниң буниңдин кейинму давамлишидиғанлиқини илгири сүргән.

Русийәниң «ритми йевроасии» тор бетидә 15-сентәбирдә берилгән «қазақистандики хитайға қарши кәйпиятлар. Тәхмин вә пакитлар» дегән мақалида көрситилишичә, тоқайеф қазақистан хәлқини иғваларға әгәшмәсликкә чақирип, икки мәмликәт оттурисидики алақиниң тәбиий раваҗлиниватқанлиқини көрсәткән.

Әмди «азадлиқ» радийосида елан қилинған «пйотр своик: хитайға қарши кәйпиятлар асассиз әмәс» намлиқ мақалида қазақистанда тонулған сиясий паалийәтчи пйотр своик җамаәтчиликниң қобул қилишида хитайниң қазақистандики тәсириниң барғансери күчийиватқанлиқини, әмәлийәттә болса, әмәлгә ашқан яки әмәлгә ешиватқан хитай лайиһәлириниң анчә көп әмәсликини тәкитлигән. У қазақистан даирилириниң мушу күнгичә бу лайиһәләр тоғрилиқ җамаәтчиликкә йетәрлик дәриҗидә тоғра ахбарат бәрмигәнликини, әмма шундақтиму хитайниң иқтисадий тәсириниң өсүватқанлиқини иқрар қилған.

Иҗтимаий таратқулардин игилишимизчә, қазақистанлиқлар хитайниң «синоойл» йеқилғу май сетиш компанийәсини байқут қилишқа чақирған. Шундақла чехийәдики «настояшейе время» телевизийә қанилиниң мәлуматлириға қариғанда, қазақистан хитайға 12 милярд доллар қәрз болған болса, бу йили хитай билән йәнә 50 хитай завутлирини селишқа 300 милйон доллар мәбләғ аҗритилған икән. Өткәндә қазақистанда йүз бәргән намайишлар асасий җәһәттә әнә шу завутларниң селинишиға қарши болғанлиқи илгири сүрүлгән иди.

Дөләт вә җамаәт әрбаби пйотр своик әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: «шуни дәрру иқрар қилиш керәкки, хитайға қарши кәйпиятлар қазақистанда һәр даим мәвҗут болуп кәлгән. Әмма улар көпинчә сиясий мәнпәәтләрдә көрүнүп кәлгән иди. Бирақ кәң җамаәтчилик ичидә әмәс, бәлки бәзи һөкүмран қәбилиләр арисида. Ахирқи вақитларда елимиздә йүз бәргән вәқәләр көпинчә әнә шу һакимийәттә турған күчләр тәрипидин уюштурулди. Шуниң үчүн елимиздә орун алған вәқәләрни бир пүтүн президентлиқ һакимийәтниң парчилиниши нуқтиинәзиридин елип қараш керәк. Йеқинда қазақистанниң җаңаөзән шәһиридә болуп өткән намайишларни қарайдиған болсақ, җаңаөзәндә һәқиқәтәнму хитай ишчилири, хитай башлиқлири көп олтурақлашқанму? җаңаөзән бу хитай мәнпәәтлири көпәйгән орун әмәс. Җаңаөзән башқа паҗиәлик вәқәлири биләнму бизгә мәлум».

Пйотр своик әпәнди җаңаөзәндә орун алған вәқәләрниң келип чиқишида пәқәт йәрлик аһалә әмәс, бәлки өзра күрәш қиливатқан күчләр арисидики мәнпәәтләрниңму бар икәнликини билдүрди.

Игилишимизчә, кейинки вақитларда иҗтимаий таратқуларда «хитай хәвпи», қазақистан мәктәплиридә хитай тилини оқутушниң рәсмий киргүзүлидиғанлиқи һәмдә хитайниң қазақистан билим министирлиқиға буниңға мәхсус мәбләғ аҗратқанлиқи тоғрилиқ мәлуматлар тарқилишқа башлиған иди.

Тонулған қазақ паалийәтчиси йербол давлетбек әпәндиниң пикричә, қазақистан аһалисиниң бәзи қисми һәқиқәтәнму хитайниң бастуруш сияситигә қарши икән. У мундақ деди: «хитай қошна әл. Униң қазақистанни бесивелиши мумкин, дегән хәлқтә һәқиқәтәнму шундақ тәшвиш бар. Шуниң үчүн хәлқ һазир нарази болуватиду. Әмди хитай билән қандақ келишимләр түзүлди, қанчилик қәрз алди, бу тоғрилиқ биздә ениқ ахбарат йоқ. Хитай тилини қазақистан мәктәплиридә оқутуш тоғрилиқ учурлар тарқиливатқан болсиму, әмма һөкүмәт тәрипидин бирәр ениқ буйруқ чиққини йоқ. Һазир аһалә һәқиқәтәнму иҗтимаий таратқуларни көпрәк пайдилиниду, әмма у йәрдә чиқиватқан ахбаратларни йүздә йүз тоғра дәп һеч ким ейталмайду. Бу йәрдә өчмәнләштүрүш ишлириму йоқ дәп ейталмаймиз. Әмма омумән хәлқ хитайниң бастуруш сияситигә, униң селиватқан мәблиғиниң көпийип кетишигә қарши һәм буниңдин көп әндишә қилиду.»

Йербол даулетбек қазақистандики хитайға қарши намайишларниң йүз беришигә хитайниң уйғур елидә қурған йиғивелиш лагерлириниң сәвәб болуши мумкинму дегән соалға мундақ дәп җаваб бәрди: «әлвәттә, мумкин. Шәрқий түркистанда хәлқләргә қилиниватқан қисим қазақистан хәлқиниң омумән хитайға қарши болушиға сәвәб болди. Икки дөләт қошна болғанлиқтин өзара берип-келиш ишлириму қоюқ. Шуниң үчүн у яқта немә болуватқанлиқини қазақниң барлиқи билиду. У яқтики сиясий қисим, лагер мәсилиси бу йәрдики қазақниң хитайға қарши болушиниң бирдин-бир сәвәби, дәп һесаблаймән.»

Игилинишичә, қазақистанда уйғур елидики лагерларға қарши паалийәт елип беришта болупму «атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң көп ишларни елип барғанлиқи мәлум. Мәзкур тәшкилатниң игилигән көплигән мәлуматлири хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлириниң диққитини қозғиған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт