Қазақистандики уйғур зиялийлири уйғур елидики уйғур әдәбиятиниң бүгүнки әһвали һәққидә тохталди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021.01.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Қазақистандики уйғур зиялийлири уйғур елидики уйғур әдәбиятиниң бүгүнки әһвали һәққидә тохталди Атақлиқ шаир, қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси абдуғопур қутлуқоф әпәнди.
Photo: RFA

Мәлумки, сабиқ совет иттипақи билән хитай оттурисидики соғуқчилиқ өткән әсирниң 50-йиллиридин та 80-йилларниң оттурилириғичә давамлишип кәлгәниди. Пәқәт совет иттипақида йүргүзүлгән ашкарилиқ вә өзгәртип қуруш сияситиниң арқисидила икки мәмликәт оттурисидики мунасивәтләр әслигә келип, сода-иқтисадий, мәдәний алақиләр қайтидин әвҗи елишқа башлиди. Нәтиҗидә совет иттипақиниң хитай билән болған чегридаш районлирида, болупму қазақистан вә қирғизистанда яшаватқан уйғурларниң уйғур елидики қан-қериндашлири арисидики өз ара кирип-чиқиш ишлири кәң қанат яйди. Әмди қазақистан мустәқиллиқ алғандин кейин, йәни 90-йилларни башлиридин тартип бу алақиләр техиму қоюқлушушқа қарап йүзләнгәниди. Шу җүмлидин һәр икки тәрәп язғучилириниң әсәрлирини нәшр қилиш вә хәлқ арисида тәрғиб қилишму күчийип, бу та 2016-йилларғичә үзүлмәй давамлашти. Пәқәт 2017-йилдин, йәни уйғур елидә аммиви тутқун қилиш вә аталмиш “тәрбийәләш лагер” лириға қамаш һәрикәтлири күчәйгәндә бу алақиләр тамамән үзүлгәниди.

Игилишимизчә, уйғур елидә уйғур тилида нәшр қилинған китаблар йиғивелиниватқан яки көйдүрүлүватқан бир вақитта қазақистанда уйғур дияридики бәзи шаир вә язғучилар әсәрлириниң кирил йезиқида қайта нәшр қилиш һәрикәтлири һелиму давам қилмақтикән. Йеқинда алмутадики “мир” нәшрияти тәрипидин йоруқ көргән тонулған шаир боғда абдулланиң “салға теши” намлиқ шеирлар топлими шуниң ярқин бир испатидур. “йәлкән”, “чүш көриду бир түп анаргүл”, “комзәк көтүргән қиз” вә башқиму шеирий топламларниң аптори боғда абдулланиң әсәрлири қазақистанлиқ оқурмәнләргә яхши тонуш болуп, униң иҗадийити уйғур тиллиқ мәктәпләрдә мәхсус оқутулидикән.

Ундақта қазақистанлиқ уйғурлар өзлириниң тарихий вәтинидики әдәбиятниң вә уйғур язғучилириниң бүгүнки әһвали вә тәқдири һәққидә немә ойлайду? хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сияситини қазақистандики уйғурлар қандақ чүшиниду? хитайниң уйғур елидики бүгүнки сиясити қазақистандики уйғур язғучилириниң әсәрлиридә әкс етиливатамду?

Мәлум болушичә, әйни вақитларда уйғур елидә туғулуп, оқуп, иҗадийәт билән шуғуллинишқа башлисиму, лекин хитай бесимидин қутулуш йолини издәп, қазақистанға көчүп чиқишқа мәҗбур болған зиялийлар көп болғаниди. Шуларниң бири атақлиқ шаир, қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси абдуғопур қутлуқоф әпәндиниң пикричә, һазирқи хитайда әдәбият болсиму, әмма бу әдәбият тар рамкиға селинған коммунистик партийә әдәбиятикән. Һәр қандақ йезилған әсәр әнә шу рамка даирисидә болуши шәрткән, униң даирисидин чиқип кәткән әсәрниң аптори гунаһкар һесаблинип җазалинидикән.

У мундақ деди: “әсли әдәбият һәргиз партийәниң сиясий қорали әмәс. У яқта әдәбиятни шундақ тар даиридә чүшиниду. У йәрдә туруш имканийити болмай, уйғур, қазақлар вәтәнни ташлашқа мәҗбур болуп, қазақистанда панаһлиқ алған. Ундақ тар рамкида мениң қәләмдашлирим, ағинилирим, савақдашлиримниң көплири қалди. Көплири өлүп кәтти. Йеқиндила һаҗи мирзаһид керимий дегән савақдишим әнә шу түрмидә вапат болди. 80Дин ашқан адәм немиму гунаһ қилғанду?”

Абдуғопур қутлуқоф йәнә хитай компартийәси һакимийитиниң нәқәдәр вәһшийликини, йеқинда америка охшаш бир чоң мәмликәтниң хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситини ирқий қирғинчилиқ дәп қарар алғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Абдуғопур қутлуқоф йәнә уйғур елидики бүгүнки еғир әһвалға, мурәккәп вәзийәт һәққидә тохталди.

Зияритимизни қобул қилған тонулған сатирик язғучи вә шаир абдухалиқ маһмудоф әпәнди мундақ деди: “тарихий вәтинимиздә яхши әдәбият раваҗлинип кәлди, яхши әсәрләр чиқти, келип алдуқ, оқудуқ. Бирақ кейинки дәврдә хитайда болуватқан хәлққә қарши күрәш мәйданға чиқти. Буни биз көрүватимиз, аңлаватимиз. Бу дуняда һеч қачан болған әмәс. Бизниң хәлқимизни башқа бир милләтләрни көзгә илмайдиған, өзини ойлайдиған бир милләткә қошуп қойғини бизниң тәқдиримизни вәйран қилип ташливәтти. Милләтниң тәқдири ана-вәтәндә. Өз вақтида вәтәндә яхши шаир-язғучиларниң әсәрлирини елип оқудуқ, бәзи бир китаблирини чиқардуқ. Һазир у яқтики һеч нәрсини билмәймиз. Һәттаки биз тонуйдиған, һеч бир һөкүмәткә зиян кәлтүрмәйдиған, өз қәлимини тәвритип келиватқан язғучи-шаирларниму қамивәтти.”

Абдухалиқ маһмудоф америка башлиқ демократик дөләтләрниң уйғурларни қоғдап чиқиватқанлиқини қоллап-қувәтләп, йәнә мундақ деди: “бу вәтәндикиләрниң, бизниң тәқдиримизни һәл қилидиған нәрсә. Шу әмәлгә ашса, у чағда вәтинимиздики әдәбият қайтидин гүллиниду. Шуниң билән қазақистандики башқа милләтләрму, уйғурларму бирлишип, китаб чиқиридиған гәп. Бу йәрдә вәтән тоғрилиқ йезип, әсәр чиқириватқанни билмәймән. Бурун яхши әсәрләр чиққан. Бирақ һазирқи дәврдә уни чиқиридиған йәрму йоқ.”

Радийомиз зияритини қобул қилған әдәбиятшунас, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан тиливалди мундақ деди: “ана дияримиздики һазирқи заман уйғур әдәбияти наһайити бир мүшкүл әһвалға дучар болуватқини һәммисигә аян. Уйғур язғучилириниң әркинликкә болған тәшналиқи боғулди дәп һесаблаймән. Униң чоң идийәви тосалғулуқларға учриғини ениқ. Бүгүнки уйғурз язғучилиримиз ата-бовилиримизниң шең шисәй дәвридә, мәдәний зор инқилаби дәвридә тартқан азаблирини қайтилашқа мәҗбур. Адәм әқлидин өтмәйдиған вәқәләр йүз бәрмәктә. Шаир-язғучилиримиз роһий дәпсәндә қилинди, инсаний пәзиләтлири һақарәтләнди, дәп чүшинимән.”

Алимҗан тиливалди уйғур ели вә қазақистандики уйғур әдәбиятиниң бүгүнки шараитини селиштурди.

Игилишимизчә, һазир қазақистандики уйғур язғучилири қазақистан язғучилар иттипақи йенидики уйғур әдәбияти кеңишиниң рәһбәрликидә иҗад қилип келиватмақтикән. Әдәбиятниң һәр хил саһәлиридә йезиливатқан әсәрләрниң аз бирқисми дөләт һесабиға вә мутләқ көп қисми язғучиларниң өз хираҗитигә айрим китаб болуп нәшр қилинмақта. Бәзи әсәрләр мәтбуат сәһипилиридә давамлиқ елан қилинип турмақтикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.