Қазақистан уйғур зиялийлири: "әнгилийә парламенти авам палатисиниң алған қарар лайиһәси уйғурларға чоң үмид беғишлайду"

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-04-24
Share
Қазақистан уйғур зиялийлири: 2021-Йили 22-апрел әнглийә парламенти уйғур қирғинчилиқини етирап қилди.
Yettesu

Мәлумки, мушу йилниң бешида америка ташқий ишлар министири майк помпейо рәсмий һалда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита йүргүзүватқан зулумини "ирқий қирғинчилиқ" дәп җакарлиғандин буян муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларниң, шу җүмлидин қазақистандики уйғурларниң келәчәккә, йәни әркинликкә, мустәқиллиққә болған үмид-ишәнчлири күчийишкә башлиған иди. Америкадин кейин канада вә голландийәниң, әмди 22-април күни әнгилийә парламенти авам палатасиниң хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә қаратқан қилмишлирини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилиши пүткүл уйғурларни зор һаяҗанға чөмдүрди.

Биз қазақистандики бир қатар уйғур зиялийлирини зиярәт қилип, уларниң бу һәқтики қарашлирини игилидуқ.

Радийомиз зияритини қобул қилған қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси, атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқоф әпәнди мундақ деди: "мән бүгүн өзүмни йеңидин туғулғандәк хушал сезиватимән. Әнгилийә парламентида уйғурлар тоғрилиқ қанун қобул қилинғанлиқини аңлап, җеним тенимға сиғмай қалди. У йәрдики парламент әзалириға көптин көп рәһмәт. Бу қарарниң елиниши биз үчүн чоң дәстәк болиду. Қериндашлар йәргә қарап, мусулманлар асманға қарап турғанда, биз отта көйүватсақму бәзиләр қолини шу отта исситиватқан вақитта америка, әнгилийә парламентида инсан үчүн көйидиған адәмләр баркән, әнә шуларниң пикри билән мушу қарар қобул қилинипту. Дунядики демократийәниң үлгиси болған америка, әнгилийә һөкүмәтлири, демократик әлләр буни қолға еливатса, әпсуски, бирму мусулман әл йоқ. Ислам дининиң мәркизи болған әрәбистан 20 милйон мусулман уйғур бар, ундақ қилма, дейишниң орниға, ши җинпиңниң йәлкисини қеқип, ‹ярайсән' дәп қилғинини телевизизорда өз көзүм билән көрүп, өзүмниң бешини өзүм йегәндәк болдум."

Абдуғопур қутлуқоф йәнә әрәбистан хәлқини әмәс, бәлки хитай тәрәп болуватқан әрәбистан һөкүмәтлирини қаттиқ әйибләп, уйғурларниң бешиға еғир күн чүшүватқан бир пәйттә әнә шу хәлқ тәрәптә болуватқан йәһудийларға миннәтдарлиқ билдүрди.

Зияритимизни қобул қилған қазақистанға хизмәт көрсәткән гейолог, профессор абдуллаҗан самсақоф әпәнди мундақ деди: "әлвәттә, бу хуш хәвәрни шатлинип қобул қилдуқ. Чүнки әнгилийәдәк дуняға тәсир даириси интайин кәң, лавазими юқири бир дөләтниң хитайниң уйғурларға қаритилған сияситини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп қобул қилғини бу чоң мәсилә дәп қараймиз. Буниңдин кейинму избасарлар көпийиду дегән үмидтимиз. Көпчилик соалларни қоюватиду. Бу бизгә немә мәнпәәт бериду? бу бир сирлиқ нәрсә әмәс. Нәччә ай бурун америка мушу һәқтә қарар қобул қилған иди. Шу қарардин кейин медия бойичә я дуня сиртқи сиясити бойичә һәр түрлүк йеңи тармақ йоллири ечилди. Бу аян. Шуниң үчүн әнгилийә ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп қобул қилғандин кейинму уларниң хитайға болған бесими техиму әвҗ алиду, дәп үмид билән қараймиз."

Дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики мәслиһәтчиси, қазақистан журналистлар иттипақиниң әзаси риза сәмәди әпәндиниң ейтишичә, 70 йил мабәйнидә, хусусән йеқинқи йилларда хитайниң уйғур хәлқигә қарита елип бериватқан җинайи һәрикәтлири инсанийәт дунясиға ашкарилинип, уйғурларға нисбәтән һессидашлиқ, басқунчи хитайға қарши наразилиқ күчәймәктикән. Инсан қәдир-қиммитини, һәқ-һоқуқини һимайә қилишни өз сияситиниң айрилмас қисми һесаблиған әң қудрәтлик дөләтләр америка, канада, голландийә хитайниң әнә шу җинайәтлирини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп җакарлап, дәрдмән уйғур хәлқигә үмид беғишлиғанкән.

Риза сәмәди мундақ деди: "йеқинда биз уйғурларни сөйүндүридиған йәнә бир хәвәр елан қилинди. Бу әнгилийә авам палатиси әзалири тәрипидин бир еғиздин хитайниң уйғур земинида елип бериватқан җинайи һәрикәтлирини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп елан қилған қарари болди. Бу қарар әнгилийә һөкүмитиниң хитайға қарши әмәлий сиясий иш-һәрикәт қилишиға түрткилик рол ойнайдиғанлиқиға ишәнчимиз камил. Шундақла қазақистандики биз уйғурлар явропадики қудрәтлик дөләт әнгилийәниң хитайниң хәлқимизгә қарита җинайәтлирини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп елан қилған қарари явропа иттипақи тәркибидики дөләтләргә иҗабий тәсири болиду вә бу дөләтләрму әнгилийәгә охшаш хитайға қарши қарар қобул қилиду дегән ишәнчидәмиз."

Сиясәтшунас вә тарихчи қәһриман ғоҗамбәрди әнгилийә авам палатиси тәрипидин хитайниң уйғурларға қаратқан җинайи һәрикәтлирини "ирқий қирғинчилиқ" дәп қарар алғанлиқиниң уйғурлар үчүн наһайити муһим әһмийәткә игә икәнликини көрситип, мундақ деди: "чүнки әнгилийә дунядики тәсири әң зор дөләтләрниң бири. Бу ингилиз-саксон системисидики наһайити қудрәтлик дөләт. Униң үстигә әнгилийә парламенти еғир-бесиқлиқ қилип, бир йилдин буян қобул қилди. Буниңда шуни ейтиш керәкки, милләт вәкили нусрәт ғәниниң роли, шундақла дуня уйғур қурултийниң лондондики ишханисиниң мудири рәһимә мәһмут ханимниң интайин әвришим, тиришчанлиқ паалийитиниң нәтиҗиси дәп қараймиз. Буниң әһмийити зор. Бу явропадики бир түркүм дөләтләргә тәсир қилиду. Мән ойлаймән, мушу ингилиз-саксон системисидики дөләтләр ‹ирқий қирғинчилиқ' дегән қарар алиду. Бу, әлвәттә, бизниң азаб чекиватқан миллитимиз үчүн зор бир үмид. Мушуниңдин кейин җов байден башлиқ америка һөкүмити системилиқ түрдә буни давамлаштуриду. Әлвәттә, бу русийәдәк һакиммутләқ дөләтләр буниңға қарши болиду. Мәркизий асияда буниңға һеч қандақ бир инкас билдүрмәйду. Лекин уйғур мәсилисиниң хәлқарада қанунийлишиши күчәйди, уйғур миллитигә зор үмидләрни бәхш қилди.

Радийоймиз зияритини қобул қилған устазлардин бәхтияр авутоф әпәнди вә гүлпәм зордунова ханим бу һәқтә өз қарашлирини билдүрди.

Игилишимизчә, қазақистанда көп санда уйғур зиялийлири орунлашқан болуп, улар мәмликәтниң маарип, илим-пән, нәшрият, мәдәнийәт вә башқиму саһәлиридә паалийәт елип бармақтикән. Қазақистанда уйғур тиллиқ мәктәпләр, гезит-жорналлар, уйғур тиятири, миллий маарип вә мәдәнийәтни тәрғиб қиливатқан көплигән җәмийәтлик тәшкилатлар мәвҗут.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт