Қазақистанда хитайға болған сәлбий қарашларниң күчийишидики сәвәбләр немә?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-11-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қазақистанда йүз бәргән хитайниң зорийиватқан тәсиригә қарши намайишлардин бир көрүнүш . 2019-Йили 4-сентәбир. Қазақистан.
Қазақистанда йүз бәргән хитайниң зорийиватқан тәсиригә қарши намайишлардин бир көрүнүш . 2019-Йили 4-сентәбир. Қазақистан.
Social Media

Кейинки вақитларда қазақистанда хитайға болған сәлбий қарашлар барғансери йоқири өрләп, наразилиқларниң күчийиватқанлиқи байқалмақта.

Аммивий ахбарат васитилири һәм иҗтимаий таратқулардин мәлум болушичә, бир нәччә айдин буян қазақистанниң һәрқайсий шәһәрлиридә хитайға, хитайниң уйғур елидики бастуруш сияситигә, аталмиш «тәрбийиләш» лагерлириға, хитайниң қазақистандики иқтисадий лайиһәлиригә қарши наразилиқ һәрикәтлири әвҗ алмақтикән. 

5-Ноябирдә «сентир асия» тор бетидә елан қилинған «қазақистандики хитайға қарши кәйпиятниң алтә сәвәби» намлиқ мақалида тонулған қазақистанлиқ сиясәтшунас досим сәтпайеф оттура асиядики бәш мәмликәт ичидин хитайға қарши аммивий кәйпиятларниң пәқәт қазақистан вә қирғизистанда көрүнүватқанлиқини оттуриға қойған. Бу җәһәттә қазақистанда буниң алтә сәвәбиниң бар икәнликини чүшәндүргән.

Досим сәтпайефниң ейтишичә, бәзиләр буниң сәвәбини өтмүш тарихтин издәп, буни қазақ вә җуңғарлар оттурисидики уруш билән бағлаштурса, йәнә бирлири қазақистан совет иттипақиниң бир қисми болған вақтида совет вә хитай мунасивәтлириниң өткән әсирниң 50-йиллиридин кейин кәскинлишиши билән бағлаштуридикән. Иккинчидин, қазақистан вә хитай оттурисидики иқтисадий алақиләрниң очуқ әмәслики, йәни имзаланған көплигән шәртнамиләр җамаәтчиликкә тонуштурулмиған. 

Үчинчидин, қазақистан пуқралириниң мутләқ көп қисминиң қазақистан һөкүмитигә, шу җүмлидин униң хитай билән болған мунасивәтлиригә қаритилған ишәнчсизлики. Төтинчидин, қазақистанда турмуш дәриҗисиниң төвәнләп кетиши, келәчәккә болған үмидсизлик вә бәзи саһәләрдә орун еливатқан адаләтсизликләр. Бәшинчидин, хитайниң уйғур елидә уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләргә қарши йүргүзүватқан бастуруш сиясити һәм кишилик һоқуқниң бузулуши. Алтинчидин, оттура асияда хитайға қәрздар мәмликәтләрниң пәйда болуши көпчиликни әндишигә селиватқан әһвал болуп, бу йәрдә биринчидин қирғизистан вә таҗикистан тилға елинған.

Сиясәтшунас рисбек сарсенбай әпәндиниң ейтишичә, һәр қандақ бир мәмликәт иккинчи бир мәмликәтниң униңға һөкүмранлиқ қилишини халимайдикән. Хитай һазир қазақистанда өзиниң иқтисадий бесим сияситини йүргүзүватқанлиқтин қазақистан хәлқи хитайға беқинда болуп қелиштин, өзиниң мустәқилликини йоқитип қоюштин әндишә қилип, униң хитайға наразилиқи өсмәктикән. 

Рисбек сарсенбай мундақ деди: «биринчидин, хитай чоң мәмликәт. Иккинчидин униң хәлқи милярдтин ашиду. Әмди қазақистанниң йәр көлими чоң болсиму, хәлқи аз, иқтисадий вә һәрбий қуввити хели төвән. Ундақ чоң мәмликәт қошна әлни ютуветиши мумкин. Хитайниң бурундин йүргүзүватқан мундақ сияситини қазақ хәлқи яхши билиду. Бизниң ата-бовилиримизму хитайдин сақланған. Униң билән сиясәтни пәхәслик билән йүргүзгән. Һазир мундақ сиясәтни тутмай, әксичә, хитайға һәммә ишикләрни ечивәтти.» 

Русийәниң «росбалт» ахбарат агентлиқи елан қилған «немә үчүн хитайлар барлиқ қазақларға ‹әсирләр бойи ака-ука' әмәс» намлиқ мақалиниң аптори ирина җорбенадзе қазақистан даирилиригә хитайға болған нәпрәтни бесиш барғансери еғир чүшүватқанлиқини, буни дөләт ичи вә сиртидин кәскинләштүрүватқан күчләрниң барлиқини билдүргән. Мақалә аптори бу нәпрәтниң асасий сәвәбини қазақларниң хитайниң «тәрбийиләш лагерлири» ға солиниватқанлиқидин дәп көрсәткән. 

Ирина җорбенадзе хитай лагерлириниң җиддий бир мәсилә икәнликини, буниң қазақистандила әмәс, қирғизистандиму хитайға қарши сәлбий көз қарашларни кәлтүрүп чиқиватқанлиқини, әмма бу икки мәмликәтниң лагер мәсилисидә хитайға очуқ һеч нәрсә ейталмайватқанлиқини илгири сүргән. 

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, қазақистанда өткән намайишлар бу беваситә хитайға әмәс, бәлки қазақистан һөкүмитиниң сияситигә, шуниң ичидә һөкүмәтниң хитай завутлирини қазақистанға елип киришигә қарши қаритилған икән. 

Оттура асиядә хитайға қарши омумий наразилиқниң шәкиллиниши мумкинму?

Қәһриман ғоҗамбәрди мундақ деди: «йеқин арида һеч қандақ болмайду, дәп ойлаймән. Өзбекистан хитайдин наһайити көп пул алди. Түркмәнистан өз мәсилиси билән өзи болуватиду. Таҗикистан хитайниң қол астиға кирип кәтти. Хитай болса иқтисадий беқиндилиқни күчәйтиватиду. Қирғизистанму шуниң арқисиға кирди. Қазақистанниңму қәрзи бар.»

Йеқинда «иксклюзиф» агентлиқида берилгән «қирғизистан хитайниң дунядики 5 асасий қәрздарлар тизимиға кирди» намлиқ мақалидә ейтилишичә, хитайға асасий қәрз болған мәмликәтләр җибути, малдиви, конго вә тонга болуп, қирғизистан 5-болуп киргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт