Lagér oqutquchisi qelbinur sidiq: men u yerde körgen qirghinchiliq ichimge patmidi (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2020-09-28
Élxet
Pikir
Share
Print
28 Yilliq istazhgha ige bashlan'ghuch mektep xenzu tili oqutquchisi qelbinur sidiq xanim ders ötewatqan körünüsh. (Waqti we orni éniq emes)
28 Yilliq istazhgha ige bashlan'ghuch mektep xenzu tili oqutquchisi qelbinur sidiq xanim ders ötewatqan körünüsh. (Waqti we orni éniq emes)
Qelbinur Sidiq teminligen

Xelq'ara jem'iyette xitay hökümitini Uyghurlargha "Irqiy qirghinchiliq" qilish bilen eyplesh küchiyiwatqan bir mezgilde, ziyaritimizni qobul qilghan we radi'omizda tunji süritini ashkarilashni qarar qilghan sabiq lagér oqutquchisi qelbinur sidiq xanim, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqini irqiy qirghinchiliq dep yekünligen idi. U ziyaritimiz dawamida bügün, ménge yuyush, qanunsiz tutqun, tughut cheklesh, qiyin-qistaq we ölüm, basqunchiliqqa oxshash Uyghurlargha qaritilghan wehshiylikler heqqide, özining béshidin ötken we lagérda shahit bolghanlirini anglatti.

Men külelmes bolup qaldim. . .

Xitayning ürümchide qurghan lagérida xitay tili ögitishke orunlashturulghan qelbinur sidiq, deslipide ürümchidiki erler lagérida xitay tili ögitish jeryanida 3000 din artuq mehbusqa, arqidin yene bir ayallar lagérida 10 ming etrapida Uyghur qiz-ayallargha ikki ay oqutquchiliq qilghan. Lagérlarda insaniyetke qarshi jinayetlerge shahit bolghan qelbinur sidiq, gerche xitayning alqinidin qutulup chiqip gollandiyedek erkin bir dölette yashawatqan bolsimu, emma uning xatirisige ornap ketken égiz sim tosaqliq tamlar, teleti set qoralliq gundipaylar, payatlan'ghan dérize, kishenlen'gen put-qollar, chéchi chüshürüwétilgen bashlar, urushlar, waqirashlar u meyli nege barmisun, némila qilmisun hélihem uninggha egiship yürmektiken.

"Men némila qilay, negila barmay külelmeydighan bolup qaldim, xatiremni, yürügümni yuyup mushularning hemmini pak-pakize chiqiriwetkili bolsa kashki. . . ." deydu qelbinur.

Ular asta-asta ajizlishiwatatti

Qelbinurdin, dunyani uning körgenlirining "Qirghinchiliq" ikenlikige ishendüridighan qandaq pakitliri barliqini sorighinimizda u sözini erler lagérida körgenliridin bashlidi.

Lagérda tutqunlar kündüzliri ikki yaki üch guruppidin, bezide yette sekkiz guruppidin soraqqa élip chiqilghan. Qelbinur qiynash öyining lagérning yer astida ikenlikini bilgen. U: "Chüshlük tamaq waqtida yene bezide ders ötüwatqinimda échinishliq chirqirighan awazlar anglinatti, bu qorqunchluq awazlarning eks sadasi pütün binani bir alatti" deydu.

Uning éytishiche, uning nurghun oqughuchiliri ders ötüwatqanda chaqirtilip chiqip ketkendin kéyin ikkinchi qaytip kelmigen.

Shu yerdiki bir saqchi qelbinurgha qiynash usulliri heqqide: "Tokluq orunduqqa baghlap tok soqturush, tokluq peley kiydürüp tok soqturush, tokluq qalpaq kiydürüp toq soqturush we tok kaltikini meq'itige tiqip tok soqturushtin ibaret töt xil usuli bar" dep bergen iken.

Qelbinur bezilerning soraq jeryanida qattiq yarilinip ölüp kétidighanliqinimu tilgha élip, u erler lagérigha barghan deslepki üch hepte ichide özi shahit bolghan ikki Uyghurning ölümini misal aldi.

Ularning biri 50 yashtin halqighan osman, u ürümchi jinglong méwe-chéwe top tarqitish bazirini höddige alghan chong sodiger bolup, soraqtin kéyin u doxturxanigha apirish jeryanida ölüp ketken, kéyin uning méngisige qan chüshüsh seweblik ölenlikidin xewer tapqan.

Sélim isimlik yene bir yash, baldur qoyup bérilish ümüdide dersni tolimu tiriship ögen'gen. U mezi bézi yallughi bilen aghrip dawalitilmay axiri ölüp ketken.

Qelbinurning déyishiche, erler lagérida mezi bézi yallughi, süydüktin zeherlinishqa oxshash késellik inayin omumyüzlük bolup, u buninggha lagérdiki rehimsiz bashqurush tüzümi seweb bolghanliqini chüshendürüp: "Mehbuslar, peqetla opche hajetxanigha belgilen'gen waqitta künde 3 qétim 1 minuttinla teret qilishqa baralaytti" deydu.

Qelbinur yene deslepte bezi diniy ölima, sodiger we oqughuchlar lagérgha élip kélin'gende ularning intayn timen kishiler bolsimu emma axirida ularning künsayin ze'ipliship ketkenlikige, bezilirining hetta mangalmas bolup qalghanliqigha shahit bolghan. "Tasadipiy közlirimiz uchriship qalghinida, ularning teswirligüsiz azab chékiwatqanliqi chiqip turatti" deydu qelbinur.

Mehelle hetta öymu türmige aylandi

Qelbinur kündilik wezipisini tamamlap, öyge harghin qaytip kelgende bolsa, xitay hökümitining jem'iyette kishilerning shexsiy hayatighiche kontorulluqqa alghan, qatmu-qat bésimliri astida yenila süküt qilishqa mejbur bolghanliqini éytti. U azablirini uruq-tughqanlirigha tinmaq tügül hetta érighimu tüzük éytalmighan. Chünki, 2016-yilidin bashlapla uning mehellisidin öyigiche, ularning her bir söz-heriketlirini xatirilep turidighan közitish tori bilen qaplinip bolghan.

Saqchilarning xalighan waqitta tuqsiz tekshürüp kirishliri adettiki ishqa aylan'ghan. U kishilerning qandaq sarasime ichide yashawatqanliqini "Hemmila adem sewebsila tutup kétish nöwitini kütkendek yashawatqan shu mezgillerde érim ikkimiz kiyimlirimiznimu salmay yatattuq" dégenliri bilen ipade qildi.

2017-Yilining otturiliri tuyuqsiz tutqun qilish kücheygen mezgillerde, qelbinurning mehellisidiki 600 Uyghur ahalining 190 i ghayib bolghan. Uning qoshniliri ichide hörmetke sazawer diniy alim we jem'iyet erbabi bolghan muhemmet salih haji we uning oqughuchilirimu shu esnada yoqap ketkeniken.

"Hemkarlashmisingiz jazalinisiz, özingizla emes pütün jemetingizge paydisi yoq"

Erler lagérida ders ötüwatqan qelbinurgha, 2017-yili 7-ayda mehelle komitétidin tuyuqsiz pilanliq tughut tekshürüshidin ötüshi uqturulghan. Hökümetning atalmish bu heqsiz mulazimiti 18-59 yash ariliqidiki barliq ayallargha qaritilghan bolup, yéshi ellikke taqashqan qelbinurmu "Hemkarlashmisingiz jazalinisiz, özingizla emes pütün jemetingizge paydisi yoq" dégen agahlandurushlardin kéyin 7-ayning 18-küni, , mexsus békitilgen doxturxanigha tekshürtüshke barghan. U yüzligen ayallar bilen öchirette turghan, ularning hemmisi Uyghurlar ikenlikige diqqet qilghan.

Halbuki nöwet qelbinurgha kelgende, uqturushta bayan qilin'ghinidek ayallar késellikliri tekshürüshi qilinmastin, uninggha mejburiy halda tughut cheklesh üzüki sélin'ghan. U eyni chaghdiki bu zorawan we haqaretlik jeryanni gollandiye Uyghur kishilik hoquqi teshkilatigha tepsiliy sözligen bolup, "Men yétip turup putumni kérishke buyruldum, andin manga üzük sélindi. Bu dehshetlik zorawanliq idi. Men xorlan'ghanliqimni, jinsiy we rohiy jehettin ziyankeshlikke uchrighanliqimni hés qilip yighlap kettim" dégenlerni nahayiti teste bayan qilghan.

Ayallar lagéri'idiki wehshiylikler ölümdin qattiq

Ayallar lagérida qelbinur özining qizidek 20 yash chamisidiki qizlardin, ta anisidek 70 yashqiche 10 ming etrapidiki pütünley Uyghur qiz-ayallargha ders ötken. Uning bayan qilishiche, emma ders waqtida so'al so'al sorighandin bashqa ularning héch qaysisi bilen paranglishish mumkin emes iken.

Qelbinurning éytishiche her düshenbe etigende lagérning "Shipaxana" si bu 10 ming ayalgha öchiret bilen sirliq bir xil okul uridiken. Ulardin yene qan élin'ghan we aq renglik dora ichküzülgen.

U bir xitay séstiradin ulargha néme dora bériliwatqanliqini sorighanda, u tutqunlarning qarangghu kamérlarda yashighanliqi üchün kaltsiy (okullan'ghan suyuqluq)gha éhtiyajliq ikenlikini, qan tekshürüshtiki meqsetning yuqumluq késelliklerni bayqash ikenlikini, axirida ichküzülgen dorining bolsa ularning uxlishigha yardem béridighanliqini éytqan.

Qelbinur üchün untulghusiz yene bir wehimilik xatire shuki, bir küni u sinipqa mangghanda bir qiz oqughuchining jesitini élip mangghan ayal saqchi bilen doqurushup qalghan we ular hoylidiki kamérasiz jayda öz'ara paranglashqan. "Lagérda ikkimizdin bashqa Uyghur xizmetchi yoq idi" deydu qelbinur. Héliqi ayal saqchi uninggha özining tughut cheklesh bölümide ishleydighanliqini, bu yerde ularning mehbuslargha hamilidarliqtin saqlinish doriliri bergenlikini, hetta qizlarning bayqap qalmasliqi üchün dorini momining ichige séliwétidighanliqini éytqan. Uning déyishiche, u jesitini élip mangghan héliqi qiz (shu dora yégüzülüwergechke) aditi toxtimay, qansirap ölüp ketken.

Qelbinur bir küni ders ötüwatqanda, 20 yashlar öpchörisidiki bir qiz siniptin soraqqa chaqirtilghan, qelbinur ikki sa'ettin kéyin qaytip kelgen u qizning halini teswirleshke tili ajizliq qilidighanliqini bildürüp mundaq dédi: "U qiz bekla azablandi, bi'aram bolghinidin olturalmidi. Bir azdin kéyin saqchi uninggha warqirap, élip chiqip ketti. Men uni qayta körüp baqmidim".

Ayallar lagérida tutqunlar we özidin bashqa xadimlarning hemmisining xitay ikenlikini tekitligen qelbinur sidiq, özining bir neper saqchidin mundaq wehimilik bir weqeni anglighanliqini bayan qildi:

Qizimning bir kün'ge qélishini körüshtin ölüm ela

Lagérdiki saqchining qelbinurgha héch kimge tinmasliq heqqide qesem qildurup éytip bérishiche, "Her küni töt-besh qiz soraq bahaniside chaqirtilip, lagérning emeldar we saqchiliri teripidin basqunchiliq qilinidiken, ular hetta qizlarning ewriti we meq'itige tok kaltikini tiqip qiynap huzur alidiken". Ömride bundaq wehimilik xorluqni anglap baqmighan qelbinur xudini yoqitip qoyghili tas qalghan.

Qelbinur lagérdiki chet'ellerde bilim ashurup yurtigha qaytqanda tutup kélin'gen bu aliy melumatliq qizlar uchrawatqan ölümdin qattiq xorluq we wehshiylikler körginide, gollandiyede oquwatqan bir tal etiwarliq qizidin endishe qilmay turalmighan. "Mubada qizim mejburiy qayturup kélinip umu mushu qizlardek kün'ge qalidighan ish bolsa, qizimning u halini körgüche ölüwalghinim yaxshi dep qarar qilghan idim, hetta ölüwélishke dorilarnimu teyyarlap élip yürgen idim" deydu u.

Bu xil dehshetlik ishlargha, rezilliklerge ün chiqiralmay puchilinishgha qelbinur axiri berdashliq bérelmigen. "Ichidiki zerdab qan'gha aylan'ghan bolsa kérek, ténimmu ajizlidi" deydu qelbinur.

2017-Yili-10 ayning axirqi künlirige kelgende, éri qelbinurni kariwatta qan ichide hoshsiz yatqanliqini körgen. U heddidin artuq xun kétish seweblik jiddy doxturghanigha élin'ghan.

Kéyinki söhbitimiz qelbinur sidiqning xitayning changgilidin qandaq qutulghanliqi we xitayning Uyghurlarni nishan qilghan teqiplesh siyasetliri seweblik Uyghur jem'iyiti, uning a'ilisi we u 28 yil oqutquchiliq qilghan mektipide némiler yüz bergenliki heqqide dawamlishidu.

Toluq bet