«11-Нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғини ахирида хуласә доклати» елан қилинди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2019-07-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«11-Нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғини» дин көрүнүш. 2019-Йили 17-июл, истанбул.
«11-Нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғини» дин көрүнүш. 2019-Йили 17-июл, истанбул.
RFA/Arslan

Истанбулда ечилған «11-нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғини» 17-июл чаршәнбә күни мувәппәқийәтлик ахирлашти вә йиғин ахирида хуласә доклати елан қилинди. Йиғинда ахирида, уйғурларни қоллап б д т кишилик һоқуқ комитетиға хитайниң җаза лагерларни тақаш вә уйғурларни әркин қоюп бериш тоғрисида имзалиқ хәт язған 22 дөләткә уйғурлар намида тәшәккүр ейтиш билән биргә уйғурларға қарши хитайни қоллиған 37 дөләткә наразилиқини билдүрди.

Йиғинға 18 дөләттин тәшкилат вәкиллири, диний алимлар, зиялийлар, тәтқиқатчилар, язғучилар болуп 200 гә йеқин киши қатнашқан болуп, 4 күн давам қилған бу йиғинда «хитай-америка оттурисидики күчийиватқан сиясий тоқунушлар вә шәрқий түркистан күриши», «хитай-түркийә мунасивәтлири вә шәрқий түркистан мәсилисиниң һәл-чарилири», «өзгириватқан хитай-ислам дуняси мунасивәтлири вә шәрқий түркистан мәсилиси», дегәнгә охшаш уйғур мәсилисигә алақидар муһим темиларда сөз қилинди вә музакириләр елип берилди.

Йиғинда, нөвәттә хәлқара сәһнидә уйғурлар мәсилисиниң хәлқаралишиватқанлиқи, буниңға әгишип әркин дунядики уйғурларниң қилишқа тегишлик муһим вәзипилири оттуриға қоюлди. Йиғинда йәнә уйғур мәсилисигә қарита ислам дунясиниң сүкүттә туруватқанлиқи тәнқид қилинди шундақла ислам дунясини уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлүшкә майил қилиш үчүн қилишқа тегишлик хизмәтләр музакирә қилинди.

4 Күн давам қилған бу йиғинниң хуласә доклатини шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийити рәиси һидайәтулла оғузхан дуняниң һәр қайси җайлиридин кәлгән вәкилләр билән сәһнигә чиқип оқуп өтти.

Йиғинда уйғур тәшкилатлири бирлик вә һәмкарлиқ ичидә һәрикәт қилиш, пикир-қарашлири пәрқлиқ болсиму, нишан вә ғайигә йетиш үчүн ортақ һәрикәт қилишта пикир бирлики һасил қилинғанлиқи билдүрүлди.

Бу һәқтә һидайәтуллаһ оғузхан мундақ деди: «вәтинимизниң исми шәрқий түркистан. Шәрқий түркистан тарихтин бери шәрқий түркистан хәлқиниң земинидур. Шәрқий түркистан хитайлар тәрипидин ишғал қиливелинған земиндур. Ай юлтузлуқ көк байрақ шәрқий түркистанниң мустәқиллиқ символидур. Шәрқий түркистан дәвасида уйғурлуқ, түрклик вә мусулманлиқтин ибарәт үч амилни бир-биридин айрип қаримаслиқ керәк. Шәрқий түркистан азадлиққа еришкәнгә қәдәр күрәшни тохтап қалмай давам қилдуруш керәк».

Йиғинда йәнә, ислам дуняси вә түрк дуняси билән һәр саһә мунасивәтни күчәйтиш, ислам дунясида уйғур мәсилисини көпләп аңлитишниң муһимлиқи тәкитләнди. Бу һәқтә һидайәтулла оғузхан мундақ деди: «ислам дуняси вә түрк дуняси билән болған диний вә миллий алақини күчәйтишкә, ярдәм қилмиди дәп, яман көрмәстин бәлки улар билән йеқинлишип әһвалимизни чүшәндүрүшкә вә мустәбит һакимийәт билән хәлқни пәрқләндүрүп қарашқа чақирилди. Ислам дуняси билән һәр саһә мунасивәтни күчәйтиш, муһим шәхсләр билән алақә орнитип достлуқ мунасивәт қуруш вә ислам дунясида шәрқий түркистан мәсилисини көпләп аңлитишниң муһимлиқи тәкитләнди".

Һидайәтулла оғузхан йәнә йиғинда оттуриға қоюлған муһим пикир-тәклипләрни баян қилип мундақ деди: «1-. Дуняниң һәрқайси җайлиридики шәрқий түркистан тәшкилатлири башқилар сизип бәргән йолда маңмастин, миллий аң, миллий чүшәнчә асасида миллий мәнпәәтни нишан қилип, ортақ йол хәритиси сизип чиқиш. 2-. Тәшкилатлар ара һәмкарлиқни техиму чоңқурлаштуруш үчүн шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиши вә шәрқий түркистан миллий бирлик шура йиғинини бундин кейинму изчил давамлаштуруш оттуриға қоюлди. 3-. Дәвада сәмимий болуш, актипчанлиқ роһини өстүрүш. 4-Истратегийәлик пилан түзүш вә бу пиланни әмәлийләштүрүшкә тиришиш.

Йиғинда елинған қарарлар ичидә йәнә бир муһим нуқта ислам дунясиға қаритилған тәшвиқатини күчәйтишкә қаритилған болуп, буниңда: «әрәб вә ислам дунясиға қарита тәшвиқатни йәниму күчәйтиш, зиярәтләрни қоюқлаштуруш, мунасивәтләрни чоңқурлаштуруш» дәп көрситилгән.

Хуласә доклатида уйғурларни қоллап б д т кишилик һоқуқ комитетиға хитайниң җаза лагерларни тақаш вә уйғурларни әркин қоюп бериш тоғрисида имзалиқ хәт язған 22 дөләткә уйғурлар намида тәшәккүр ейтиш билән биргә уйғурларға қарши хитайни қоллиған 37 дөләткә наразилиқини билдүрүлди.

Һидайәтулла оғузхан бу һәқтә мундақ деди: «б д т кишилик һоқуқ комитетиға әза 22 дөләтниң хитайниң җаза лагерларни тақаш вә уйғурларни әркин қоюп бериш тоғрисида имзалиқ хәт язғанлиқи, буниңға әгишип 37 дөләтниң хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш сияситини қоллиғанлиқи сәвәбидин дуня шәрқий түркистан мәсилисидә икки қутупқа бөлүнди. Биз шәрқий түркистанлиқлар болуш сүпитимиз билән бизни қоллиған дөләт вә хәлқаралиқ тәшкилатларға тәшәккүр ейтимиз һәмдә бизни техиму илгириләп қоллишини үмид қилимиз. Шуниң билән биргә бизгә қарши хитайни қоллиған дөләтләргә наразилиқимизни билдүримиз вә хитайниң ялған-явидақ, һийлә-нәйрәңлиригә алданмаслиққа, хитайниң залим һакимийәт, шәрқий түркистан хәлқиниң зулумға учраватқан мәзлум мусулман хәлқ икәнликиниң бир һәқиқәтликини қобул қилишқа чақиримиз. Шуниң билән биргә йәнә, ислам дунясини, шәрқий түркистан мусулманлириға көңүл бөлүшкә, бу җәһәттә өзлириниң баш тартип болалмайдиған исламий вә имани қериндашлиқ мәҗбурийитини ада қилишқа чақириқ қилимиз» '

Йиғин җәрянида йәнә тәшкилат рәһбәрлири, тәтқиқатчилар вә җамаәт әрбаблириниң қатнишиши билән йепиқ йиғин өткүзүлгән болуп йепиқ йиғинда, «шәрқий түркистан миллий бирлик шураси» асасида уйғур мәсилисигә мунасивәтлик сәзгүр мәсилиләр үстидә җиддий музакириләр елип берилған, бирақ йиғинниң тәпсилати йепиқ қалдурулғанлиқи билдүрүлди.

Биз бу йиғин тоғрисида пикир қарашлирини елиш үчүн дуня уйғур қурултийиниң мәсуллиридин бири турғунҗан алавуддин вә қазақистандин келип бу йиғинға қатнашқан д у қ ниң қазақистандики вәкили қәһриман ғуҗамбәрди билән сөһбәт елип бардуқ.

Қәһриман ғоҗамбәрди уйғур мәсилисигә һазирғичә пәнни җәһәттин қарап кәлгәнликини, бу йиғинға қатнашқандин кейин уйғур мәсилисигә дини җәһәттин қарашниңму муһимлиқини тонуп йәткәнликини ипадилиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт