Qeshqerde qurulghan “Chaghan kéchiliki sehnisi” de xitayning köz boyamchiliqi yuqiri pellige kötürülgen

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.02.13
chaghan-senet-2024.-05 Xitay merkizi téléwiziye istansisi tarqatqan 2024-yili chaghanliq sen'et kéchiliki körünüshi. 2024-Yili 10-féwral, qeshqer
CCTV

Xitayning chaghan bayrimi bu yil, 10-féwralgha toghra keldi. Chaghanning harpa axshimi xitay merkiziy téléwiziye istansisi 1-qanili bu nöwetlik chaghan kéchiliki pirogrammisini béyjingdiki asasliq sorundin bashqa, qeshqerni öz ichige alghan 4 tarmaq meydandinmu biwasite tarqatti.

Qeshqerdiki chaghan sehnisi qedimki qeshqer kochilirini arqa körünüsh qilip layihelen'gen bolsimu, qeshqerning Uyghur medeniyitining böshüki ikenlikidek alahidiliki gewdilenmigen. Kéchilikte xitayche orunlan'ghan “Shinjang yaxshi jay” dégen naxsha we dangliq kino artisi dilreba dilmurat bash bolup oynighan “Güzellik shinjangda” namliq sekkiz minutluq naxsha-ussul nomuri debdebilik qilip körsitilgen؛ dilrebaning kiyiwalghan sehne kiyimide Uyghur milliy xasliqi gewdilenmigen.

Xitay teshwiqatlirigha qarighanda, xitayning “Shinjang yaxshi jay” teshwiqatlirigha aktip masliship kéliwatqan dilreba dilmuratning Uyghurlar teripidin “Xitaylashturulghan ebjesh nomur” déyiliwatqan nomuri xitay tamashibinlarning qizghin alqishigha érishken.

Jüme küni qeshqerdiki chaghanliq neq meydan pirogrammiliridin kéyin, dilraba öz bilogida “‛shinjangning ussul we muzikisi‚ namliq nomurdin shinjangning milliy naxsha-ussulidin zoqlinidighan tamashibinlargha yardem qilishini ümid qilimen! bashqiche bir yildin huzurlining. Shinjang nahayiti güzel jay, köpchilikni qarshi alimiz!” dep yazghan.

Xitay merkizi téléwiziye istansisi tarqatqan 2024-yili chaghanliq sen'et kéchiliki körünüshi. 2024-Yili 10-féwral, qeshqer

Xitay teshwiqat xewerliride bolsa, qeshqer tarmaq meydanida orunlan'ghan “Güzellik shinjangda” namliq naxsha-ussulning “Tereqqiy qiliwatqan shinjangning güzel menzirisi” ni namayan qilghanliqi küchep teshwiq qilmaqta.

Xitay metbu'atlirida chiqqan xewerlerge qarighanda, xitay hökümiti yéqinqi yillardin buyan qeshqerni merkez qilip, türlük iqtisad, soda we sayahetchilikni rawajlandurush bilen birlikte, xitay karxanilirini, shundaqla xitay nopusini bu wilayetke jelp qilishni tézleshtürgenidi.

 “Shinjangni medeniyet arqiliq ozuqlandurush”, “Jungxu'a milliti we medeniyiti éngini kücheytish” sho'ari astida Uyghur diyarida, jümlidin Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qeshqerde Uyghur medeniyiti namayendilirini yoq qilip, Uyghurlarning milliy we diniy bayramlirini chetke qéqip, uning ornigha xitay en'eniwi bayramlirini daghdughiliq ötküzüshni dawamlashturup kelmekte idi.

 Melum bolghinidek, chaghanliq köngül échish kéchiliki xitay kompartiyesining dunyagha özini köz-köz qilidighan, sen'et arqiliq bézelgen zor kölemlik teshwiqat sehnisi hésablinidu. Yer shari waqti gézitining-10 féwral tarqatqan xewiride éytilishiche, xitay chaghanliq sen'et kéchilikining diréktori li méylen yer shari waqti gézitige: “Qeshqerde tarmaq meydan qurush shinjangning obrazini we uning mol medeniyet we sayahet bayliqini namayan qilidighan köngüldikidek tallash” dégen. Xitay hazirqi zaman xelq'ara munasiwetler tetqiqat ornining tetqiqatchisi, térrorluqqa qarshi turush mutexessisi li wéy: “Shinjangning jenubida tarmaq sorun qurush junggoning térrorluqqa qarshi turush we shinjang rayonining bixeterlikini qoghdashtiki muweppeqiyetlirini namayan qildi” dégen.

Xitayning bu teshwiqatliri hökümet bashqurushidiki resmiy metbu'atlar bilenla cheklenmigen. Xitayning elchixaniliri, hökümet emeldarlirimu chaghan kéchilikining qeshqerdiki qismidin ariyelerni tarqitip inkaslarni yazghan bolup, xitay tashqi ishlar bayanatchisi xu'a chünying 11-féwral X te, qeshqerdiki chaghan sehnisini hembehirlep: “Bu tunji qétim Uyghur rayonining qeshqerde chaghan kéchilikige sahibxan bolushi we xelq naxsha usulliri arqiliq bu rayonning medeniyitining köp xilliqi we güzellikini bayqaymiz” dep teshwiq qilghan.

Démek, xitay da'irilirining bu qétim qeshqerni tallishidiki seweb, uning xelq'aragha échiwétilgen közneklik rolidin bashqa yene, sayahetchilik tügüni we erkin soda rayoni bolghanliqi déyilsimu, esli meqsetning xitayning irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlirini pash qiliwatqan gherb taratqulirini yalghan'gha chiqirish ikenliki melum bolmaqta.

X Te xitay teshwiqatchilirigha qarshi inkas qayturghan analizchilarning otturigha qoyushiche, qeshqerdin tarqitilghan chaghanliq pirogrammilar xitay hökümitining qeshqerdin ibaret qedimiy Uyghur yurtini xitaychilashturush we bu jaydiki öz hakimiyitini mustehkemleshtin ibaret siyasiy gherizini ashkarilap béridiken. Uyghurshunas közetküchilerdin, manchéstér uniwérsitétining piroféssori deywid tobin (David Tobin) ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi:

 “Xitay hökümiti qeshqerni chaghanni tebriklesh meydani qilip tallap, özining xitaylashturush siyasitining muweppeqiyitini tebriklidi؛ bir yaqtin Uyghurlarning dini, medeniyiti we tilini yoqitish siyasetlirini yürgüzse, bir yaqtin bu sehnide xitaychilashturulghan Uyghurlarning oyunlirini körsitish arqiliq, Uyghurlar xuddi ezeldin xitay jem'iyitining bir parchisidek, chaghan kéchilikige qatnishishni arzulap kelgendek qiyapette teshwiqat qildi. Béyjinggha qarighanda baghdatqa yéqin bolghan qeshqerning Uyghur nopusini asas qilghan, Uyghurlarning qedimiy medeniyet we islam étiqadi miraslirini saqlap kéliwatqan jay ikenlikidek pakitlarni qayrip qoyup, dunyagha qeshqer ezeldin xitayning bir parchisi dégenni ispatlashqa urundi؛ xitay hökümiti yene shi jinpingning 2017-yilidin buyan dawam qilghan dölet zorawanliqini, lagérlarni, Uyghurlarni til diniy étiqad, medeniyet jehettin yoqitish siyasetlirini, mutexessisler we hökümetler teripidin irqiy qirghinchiliq dep étirap qilin'ghan jinayetlirini aqlashqa, yoshurushqa urunmaqta” .

Deywid ependi yene sözini dawam qilip mundaq dédi:

"Bu yéngiliq emes, xitay-1949yilidin buyan bésiwélin'ghan milletlerge qaratqan zorawanliq siyasetlirini “Tereqqiy qildurush” dep atiwalghan hemde bu milletlerning xushal naxsha usullirini körsitish arqiliq aldamchiliq qilip kelgen. Bu külümsirep turup oynalghan usullardin biz, basturushqa uchrawatqan Uyghurlarning lagérlargha solinish we jismaniy xorluqqa uchrash tehditi astida, kimlikidin waz kéchip, bu nomurlarni orunlashqa mejbur ikenlikini, assimilyatsiye we irqiy qirghinchiliq siyasitini tebriklewatqan xitay hökümitining bu jaydiki xelqning kimlikini pütünley yoqitip tashlash, ularning nale-peryad, awazini öchürüshtek axirqi meqsetlirige yétishni közlewatqanliqini köreleymiz” .

Yéqinda ijtima'iy taratqularda Uyghurlarning chaghan ötküzüshke mejburlan'ghanliqi gewdilen'gen qisqa widiyolar tarqaldi. Qeshqerdiki chaghan kéchiliki sehnisidin, xitay da'irilirining chaghanliq teshwiqatni yene bir baldaqqa kötürgenlikini körüwalghili bolidu.

Uyghur medeniyiti we muzikisini tetqiq qilghuchilardin en'gliyediki doktor rachél xaris (Rachel Harris) xanim bu heqte radiyomizgha inkas qayturup mundaq dédi "bu chaghan sehniside, milletlerning xushal usul oynighanliqlirini körsitish, xitay kompartiyesining uzun yillardin buyan milletlerni xitayning bir qismi bolup yashashqa razi qilip körsitish en'enisidur. Men buningdin Uyghurlargha bésimning téximu zor derijide ashqanliqini hés qildim. Méningche, Uyghurlarning xitayning chaghinida körsetken, külümsirep turup oynighan naxsha-ussul nomurliri, mejburiy emgekke oxshash zorlap sehnige chiqirilghan köz boyamchiliqtin bashqa nerse emes” .

Xitay “Yer shari waqti géziti” ning sabiq bash muherriri xu shijin X te qeshqerdiki chaghanliq kéchilikni hembehirlep, “Junggo hökümiti az sanliq milletlerni chetke qéqiwatidu dep eyiblewatqanlar buni körsun, junggoning-2024 yilliq bahar bayrimiliq eng büyük sehniside shinjangliq güzel qizlar, en'eniwi tibet medeniyiti toluq namayende qilindi” dep yazghan.

Xitay merkizi téléwiziye istansisi tarqatqan 2024-yili chaghanliq sen'et kéchiliki körünüshi. 2024-Yili 10-féwral, qeshqer
Xitay merkizi téléwiziye istansisi tarqatqan 2024-yili chaghanliq sen'et kéchiliki körünüshi. 2024-Yili 10-féwral, qeshqer
CCTV

Amérikidiki Uyghurshunaslardin doktor hénrik shajéski (Henryk Szadziewski) xu shijinning inkasidin xitayning esli qara niyitini körüwalghili bolidighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Xitay teshwiqatchisi xu famililikning inkasliridin, xitay hökümitining dunyagha ‛Uyghurlarni nishan qilghan siyasitimiz nahayiti muweppeqiyetlik boldi, Uyghurlar radikalliqtin tazilandi‚ dep teshwiq qiliwatqanliqini köreleymiz. Adette, bashqa döletlerde mes'uliyetchan bir hökümetning netijilirige baha béridighan musteqil tekshürgüchiler, teshkilatlar, mutexessisler we bashqa musteqil guruppilardin teshkillen'gen tekshürüsh méxanizmi bolidu. Lékin xitay bizge bashqa purset bermey, peqet özliri toqughan teshwiqatlirigha asasenla uning siyasitige baha bérishimizni kütidu؛ bu nahayiti bimenilik.”

Hénrik ependi yene mundaq dédi: “Hazirghiche Uyghur rayonida tekshürüsh pursitige érisheligen b d t tekshürüsh xadimliri we mutexessisler hemde bashqa ziyaretchilerning doklatliri, Uyghur rayonida insaniyetke qarshi jinayetlerning yüz bériwatqanliqini ispatlidi. Uyghur diyarining weziyiti mushundaq endishilik bir ehwal astida turghinida, xitayning bu xil teshwiqatini qobul qilishimiz qandaqmu mumkin bolsun”.

Ijtima'iy taratqularda, qeshqerdiki “Chaghan kéchiliki” heqqide otturigha chiqqan munazirilerde bezi analizchilar, xitay hökümitining irqiy qirghinchiliqini yoshurup üchün lagérlardiki Uyghurlarni naxsha-ussul oynatquzghanliqini, buningdin ilgiri BBC, CNN qatarliq dunyawi taratqularda pash bolup ketken kona oyunini tekrarlashning bimene urunush ikenlikini tenqid qilghan.

Yene nurghun közetküchiler, Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki doklatlarni we xewerlerni qaytidin hembehirlesh bilen birge, xitayning bu qétim dölet taratqusining tesir küchidin paydilinip, kishilerning köz-qarishini kontrol qilishni we Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi tüpeylidin xelq'ara jama'etning neziridin chüshken obrazini eslige keltürüshni hemde xelq'araning közini boyashni meqset qilghanliqini otturigha qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.