Amérika dölet mejlisi: “Emdi ‛qirghinchiliq sayahiti‚ ge chek qoyidighan waqit keldi!”

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.03.07
urumchi-chong-bazar Sayahetchiler ürümchidiki xelq'araliq chong bazardiki munargha yéqin jayda süretke chüshüwatqan körünüsh, 2021-yili 21-aprél, ürümchi
AP

Uyghur diyaridiki qirghinchiliq  tashqi dunyagha köplep melum boluwatqan hemde dunyaning bu heqtiki inkasliri xitaygha tolimu paydisiz weziyet shekillendürüwatqanda, xitay hökümiti 2023-yilidin bashlap yéngidin bir yürüsh kozirlarni otturigha chiqardi. Buning biri tézdin “Shinjang heqqidiki hékayini yaxshi sözlesh” dolquni qozghash hemde türlük sayahetchilik pa'aliyetliri arqiliq “Shinjangda hemme ish normallashti” deydighan bir omumiy uchurni yollash boldi. Buning bilen bir yaqtin bir qisim “Tor cholpanliri” özliri Uyghur diyarida körgen “Bextiyar we inaq jem'iyet” ni bazargha salghan bolsa, yene bir yaqtin herqaysi sayahetchilik shirketliri teshkilligen kolléktip sayahet pa'aliyetliri “Uyghurlarning normal hayati” heqqidiki bayanlarni barliqqa keltürdi.

Halbuki, bu xil köz boyamchiliq tézdin mutexessislerning diqqitini qozghighan hemde tégishlik yosunda öz ipadisini tapqan idi. 2023-Yili awghustta we 2024-yili yanwarda washin'gton shehiridiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tetqiqat diréktori hénri shajiwéski (Henryk Szadziewski) del mushu xil ré'alliqni pash qilish mezmunidiki “Qirghinchiliq sayahiti” témisida ikki parche zor hejimlik doklat élan qilghan hemde buningdiki oyunlarni tepsiliy körsitip bergen idi. Bolupmu sayahetchilerning qirghinchiliq hélihem dawam qiliwatqan Uyghur diyarida, jümlidin qeshqer, turpan, ürümchi qatarliq jaylarda xitay hökümitining toluq kontrolluqidiki aldin teyyarlan'ghan “Sayahet nuqtiliri” we “Uyghurlarning öyliri”ni tamasha qilishi, sayahettin kéyin bolsa xitay hökümitining bayanlirini tekrarlash mezmunidiki “Ijabiy tesiratlar”ni tökme qiliwétishi, buning bilen ashu sayahet shirketlirining bilip-bilmigen halda xitay hökümitining qirghinchiliq qilmishlirigha shérik bolup qélishi keskin tenqidlen'genidi.  

Bu doklatlar hemde mushu xildiki obzorlarning köplep élan qilinishi tézdin her sahening diqqitini qozghighanliqi melum. Buning eng chong ipadiliridin biri 7-mart küni amérika dölet mejlisige qarashliq “Xitay ishliri ijra'iye komitéti” ning qoshma re'isliridin kristofér simis (Chris Smith) we jéf mérkéliy (Jeff Merkley) ning töt parche ochuq xétide yene bir qétim eks etti. Bu mektuplarning birinchisi amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén'ge yézilghan bolup, tashqi ishlar ministirliqini “Qirghinchiliq hélihem dawam qiliwatqan rayon'gha sayahetke bérishni cheklesh” heqqide tégishlik tedbirlerni élishqa dewet qilghan. Mektupta alahide qilip “Amérika puqraliri, yéshil karta sahibliri we bashqa shirketler shinjanggha sayahetke bérishning emeliyette zulumgha we jinayetlerge yantayaq bolidighanliqi toghrisida agahlandurulushi lazim” déyilidu. Shuningdek Uyghur diyarigha sayahetke barghan bu insanlarning qarap turupla zulumni qollighuchi, uning dawamlishishigha shérik bolghuchi hemde xitayning teshwiqat qorchaqliri bolup qalidighanliqini eskertidu. “Xitay ishliri ijra'iye komitéti” ning xadimlar diréktori piro tozi (Piero Tozzi) bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda özlirining néme üchün Uyghur diyarini “Sayahetke bérishqa bolmaydighan rayon” dep békitish telipini otturigha qoyghanliqi heqqide chüshenche bérip ötti.

“Méning qarishimche bu mektup shinjang Uyghur aptonom rayonida dawam qiliwatqan zulumlarni chiqish nuqtisi qilghan. Chünki tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén we sabiq tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo bu rayondiki zulumlarni ‛qirghinchiliq‚ dep élan qilghan. Birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy komissarimu buni ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ dep xulasiligen. Emma hazir bu rayon bezi shirketler payda alidighan makan'gha aylinip qéliwatidu. Halbuki bu jayda Uyghurlar lagérlargha qamilip qiyniliwatidu. Mundaqche éytqanda bu hal eyni waqittiki natsistlar gérmaniyesining qebihliklirige oxshap kétiwatidu. Shundaq bolghanliqi üchün biz tashqi ishlar ministiri bilinkén ependidin shinjangni ‛sayahet tewsiyesidiki 4-derijilik rayon‚ dep élan qilishni telep qilduq. Yeni bu eng yuqiri derije bolup ‛sayahet qilishqa bolmaydu‚ dégenlikke barawer. Xitayning bashqa ölkiliri sayahet qilish tewsiyeside 3-derijilik rayon, dep qarilidu. Yeni bu rayonlargha sayahetke bérishta oylinip körüsh telep qilinidu. Makaw (awmén) mu 3-derijilik rayon. Xongkong bolsa 2-derijilik rayon bolup, alahide diqqet qilish telep qilinidu. Démekchimenki, bu ehwal rayonlar ara oxshimaydu. Emma shinjangdiki zulumlar tüpeylidin biz bu rayonni eng yuqiri bolghan 4-derijilik rayon qilip békitishni telep qilduq.”

Amérika tewesidiki chong sayahetchilik shirketliridin bolghan “Abérkrombi we ként” (Abercrombie & Kent), “Jughrapiyelik ékspéditsiye” (Geographic Expeditions) we “Bedewi chégralar” (Wild Frontiers) qatarliqlar yillardin buyan mexsus yuqiri sewiyelik istémalchilarni közligen halda Uyghur diyarini öz ichige alghan jaylargha sayahet guruppilirini teshkillep kéliwatqan bolup, bu qétimqi ochuq mektupta ularning sayahetchilik wasitisi bilen Uyghur diyaridiki qirghinchiliqqa shérik bolup qéliwatqanliqi tenqidlendi.

Ochuq mektupta bu heqte toxtilip mundaq déyilidu:“Xitay xelq jumhuriyiti hazir sayahetchilik arqiliq Uyghurlar we bashqa milletlerge qaritilghan zulumlarni perdazlap körsetmekte. Shuningdek shinjang Uyghur aptonom rayonidiki qirghinchiliqni shadimanliq niqabi bilen yépishqa urunmaqta. Bundaq ehwalda amérika shirketliri bu xildiki urunushlargha shérik bolmasliqi, amérika puqraliri we bashqa chet'ellik kishilerni xitay hökümiti kontrol qilidighan sayahetchilikke teshkillimesliki lazim. Eksiche amérika we uning ittipaqdashliri pütün küchi bilen birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy komissarining, amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi xadimlirining, shuningdek uzundin buyan wiza cheklimisi qoyulup kelgen mutexessislerning bu rayon'gha cheklimisiz kirishige, shuningdek bu rayonda yüz bergen we yüz bériwatqan zulumlarni we bashqa kishilik hoquq depsendichiliklirini, jümlidin mejburiy emgek hadisisini tekshürüshige yol qoyulushini telep qilishi lazim.”

Bu sayahet shirketlirige yollan'ghan mektuplar élan qilin'ghandin kéyin tézdin herqaysi axbarat wasitilirining zor diqqitini qozghidi. Shuningdek bu mektuplarda tilgha élin'ghan ré'alliqqa da'ir mesililer yene bir qétim ghulghula nuqtisi boldi. “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning xadimliridin hénrik shajiwéski bu munasiwet bilen radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda buningdiki bezi achquchluq amillarni sanap ötti.

“Méningche, bu qétimliq mektup yollashning birnechche türlük muhim sewebi bar. Biri, bu sayahet shirketliri mushu xildiki sayahettin köplep iqtisadiy menpe'et élip kéliwatidu. Emma Uyghur rayonida insaniyetke qarshi jinayetler we qirghinchiliqning boluwatqanliqi köpligen menbelerde köpligen shekillerde bayan qilin'ghan. Buning delil-ispatlirimu yéterlik derijide otturigha chiqip bolghan. Mushundaq ehwalda bu shirketler ‛mushundaq bir rayonda pul tapsaq durus bolarmu?‚ dégenni oyliship körüshi zörür idi. Ikkinchisi, bu shirketlerning sayahetchilik pa'aliyiti jeryanida Uyghurlar izchil türde téxiche folklor tüside yashawatqan yéqinqi zaman kishiliri siyaqida teswirlinip keldi. Shuningdek Uyghur rayonigha bérishning xuddi qedimki ‛yipek yoli‚ wadisigha barghandiki tuyghuni ata qilidighanliqi bazargha sélindi. Bu mahiyette del xitay hökümitining ‛Uyghurlar qalaq we zamanning keynide qalghan bir xelq idi. Biz ularni terbiyelep tereqqiyatqa yétishtürüp qoyduq‚ deydighan teshwiqatigha yantayaq bolushtin bashqa nerse emes. Üchinchi bir nuqta bolsa, bu sayahet shirketliri teshkilligen sayahetler bu rayondiki weziyetning normal ikenlikini dawrang qilish rolini oynap keldi. Shexslerghu meyli deyli, bu shirketler néme üchün mushu ishlarni bilip turup yene bashqilarni mushundaq sayahetke yétekleydu? özlirining kishilik exlaqni birinchi orun'gha qoyidighanliqini pesh qilip kelgen bu shirketler emeliyette bu xildiki ishlarni qilmasliqi kérek idi.”

Biz bu heqte mezkur shirketlerning pikrini élish üchün ular bilen alaqileshtuq. Bu jeryanda “Jughrapiyelik ékspéditsiye” shirkitining xizmetchisi téléfonimizni alghanda özining peqet sayahetke a'it zakazlarni qobul qilidighanliqini, bu xil mesililerni shirketning bash ijra'iye emeldari bradiy binstad (Brady Binstadt) yaki uning katibi jénniydin sorishimiz lazimliqini éytti. Biz jénniygha bu heqtiki so'allirimizni qoshup élxet salghan bolsaqmu mezkur xewirimiz tamam bolghuche ulardin héchqandaq jawab kelmidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.