Қирғизистанда йүз бәргән вәқәләр дуняниң диққитини қозғимақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-10-09
Share
bishkek-namayish-qirghizistan-weziyiti.jpg Қирғизистанда парламент-алий кеңишиниң сайлиминиң йәкүнлиригә нарази болған бир нәччә партийәләр тәрәпдарлири пайтәхт бишкәк шәһиридә өткүзгән аммиви намайиштин көрүнүш. 2020-Йили 9-өктәбир.
REUTERS

Ахирқи вақитларда қирғизистанда йүз бериватқан вәқәләрниң дуняниң һәр қайси аммивий ахбарат васитилири йорутуватқан асасий вә қизиқарлиқ темиларниң биригә айланғанлиқи мәлум. Мәзкур хәвәрләрдә йорутулушичә, мәмликәттә парламент-алий кеңишиниң сайлими өтүп, униң йәкүнлиригә нарази болған бир нәччә партийәләр тәрәпдарлири пайтәхт бишкәк шәһиридә аммиви намайиш өткүзүп, сайлам йәкүнлири билән қәтий келишмәйдиғанлиқини билдүргәникән. Нәтиҗидә намайишчилар вә сақчилар оттурисида тоқунуш йүз берип, вәзийәт техиму кәскинлишип кәткән.

"қирғизистан ру" агентлиқида елан қилинған владимир ворсобинниң "үчинчи қирғиз инқилаби: җумһурийәт немә үчүн исиян көтүрди, бу кимгә пайдилиқ вә буниңдин кейин немини күтүшкә болиду?" намлиқ мақалисидә көрситилишичә, аммиви қаршилиқлар парламент сайлиминиң нәтиҗилирини елан қилғандин кейин башланғаникән. Сайламда мәмликәт президенти соронбай җейенбекоф тәрәпдари болған икки партийә, йәни "биримдик" вә "мекеним қирғизистан" партийәлири көпчилик авазға игә болған. Бу қалған 11 партийә вәкиллириниң наразилиқ намайишиға чиқишиға сәвәб болған. Нәтиҗидә сақчилар намайишчиларға қарши резинилиқ оқларни, көздин яз аққузидиған газ вә башқиларни ишләткән. Намайишчилар һөкүмәт өйигә өт қоюветип, дөләт миллий бихәтәрлик комитетиниң бенасини бесивалған. Буниң ақивитидә дөләт мүлкигә еғир зиян йәткүзүлгән. Тоқунуш ақивитидә 590 адәм яридар болуп, бир адәм өлгән.

Мақалида йәнә дейилишичә, наразилиқ һәрикәтлириниң әвҗ елишиға корона вируси мунасивити билән аһалиниң ишсиз қелиши, мәмликәттә әвҗ еливатқан һәддидин ашқан парихорлуқ һәм буниңға президент йеқинлириниң четишлиқ болуши сәвәб болғаникән.

"пәрғанә ру" агентлиқида елан қилинған "қирғизистанда уйғунлаштуруш кеңәшлириниң сани бир суткиниң ичидә бирдин үчкә көпәйди" намлиқ мақалида ейтилишичә, 7-өктәбирдә мәмликәттә үч уйғунлаштуруш кеңишиниң қурулғанлиқи рәсмий елан қилинғаникән. Бу 11 партийәдин қурулған кеңәш, хәлқ уйғунлаштуруш кеңиши вә пуқралар актиплириниң уйғунлуштуруш кеңишикән.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, мәзкур уйғурлаштуруш кеңәшлири бирликкә келәлмәй, һәр қайси һөкүмәт лавазимлириға өз намзатлирини көрсәтмәктикән.

"мәркизий асия" ахбарат агентлиқида берилгән "бишкәк: ағдурулған ‹президент' җейнбекоф пәрман билән боронофниң қоғланған ‹һөкүмити' ни истепаға әвәтти" намлиқ мақалида ейтилишичә, җейенбакоф һөкүмәт вә баш министирниң истепасини имзалиған болуп, мәзкур һөҗҗәттә министирлар кабинетиниң йеңи тәркиби шәкилләнгүчә баш министирниң орунбасари вә министир вәзипилирини игилигәнләрниң һөкүмәт әзалири вәзипилирини орунлашни давам қилидиғанлиқи ейтилған.

"р б к" агентлиқи елан қилған "баянатчи қирғизистан президентиниң турған җайини ейтти" намлиқ мақалида көрситилишичә, соронбай җейенбекоф һазир бишкәктә сиясий күчләр билән музакириләрни йүргүзүватмақтикән. Илгири президентниң турған җайи намәлум болуп, кейин униң ош шәһиридә икәнлики оттуриға чиққаниди.

Бәзи мәтбуатларда көрситилишичә, қирғизистанда орун алған өзгиришләр җәрянида қирғизистанға қошна хитайниң бу әлдики вәзийәткә бқарита позитсийәси мәлум болғаникән.

Хитайниң CGTN телевизийә тори елан қилған "хитай қирғизистан һөкүмити билән өктичи тәрәпни сөһбәт өткүзүшкә чақирди" намлиқ мақалида ейтилишичә, бейҗиң қирғизистанниң һәр қандақ ички ишлириға арилишишқа қарши чиқип, униң мустәқиллиқи вә игилик һоқуқини һөрмәтләйдикән.

Йәнә бир мақалә "свободная пресса" тор бетидә берилгән сергей аксенофниң "немә үчүн кремил хитайни путликашаң қилип, қирғизистандики вәзийәтни қолдин чиқирип қойди" дегән мақалисидә русийә һөкүмити тәркибидики малийә университетиниң дотсенти леонид крутакофниң төвәндики қариши кәлтүрүлгән. Униң ейтишичә, қирғизистандики вәзийәтниң бузулуши "шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати" һәмдә хитайниң "бир бәлвағ-бир йол" пиланиниң бузулушикән. Сәвәби мәркизий асия, шу җүмлидин қазақистан мәзкур пилан үчүн һәл қилғучи һалқа икән.

Әмди русийәниң дуня иқтисади вә хәлқара мунасивәтләр институти хитай иқтисади вә сиясити бөлүминиң башлиқи сергей луконин қирғизистандики кризисниң хитай мәнпәәтлирини орнидин қозғиши мумкин икәнликини илгири сүргән. Униң пикричә, русийәниң иттипақдиши болған хитай қирғизистандики вәзийәткә етибар бәрмигән болсиму, әмма хитай үчүн бу вәқәләр әһмийәтлик икән, сәвәби қирғизистан хитай үчүн мәбләғ салидиған районларниң бирикән. Һәр қандақ сиясий муқимсизлиқ хитайниң иқтисадий лайиһәлирини хәвпкә елип келиши мумкинкән.

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас адил турдуқулоф әпәнди мундақ деди: "мәзкур вәқәләр җәрянида пәқәт хитай ширкәтлирила әмәс, бәлки русийәниң мәбләғ салғучиси болған бир ширкитиниң қорал-җабдуқлири бесивелинмиған болсиму, әмма буниңдин зәрдаб чәкти. Башқа чәтәлликләрниң, шу җүмлидин хитайниң тәбиий байлиқлар канлириму зиян тартти. Бу қайси мәмликәтләрниң мәбләғ салғучилири болушиға бағлиқ болмай, бәлки бу ишлар йәрлик аһалә билән келишилмигәнликтин, уларниң мәнпәәтлири һесабқа елинмиғанлиқтин йүз бәрди, дәп ойлаймән. Бу шәкилдики ишлар йүз берип туруватиду, әмма мундақ кәскинликләрниң мәнбәси һәл қилиниду."

Адил турдуқулоф қирғизистандики һазирқи вәзийәтниң интайин мурәккәп икәнликини, әмма қирғизистанлиқларниң мундақ кәскин вәзийәтләрни йеңип чиқишта тәҗрибиси бар икәнликини билдүрүп, йәнә мундақ деди: "мән парламентимиз вәзийәтни контрол астиға елип, җәмийитимиз униң алдиға қойған вәзипиләрни атқуралайду дәп ойлаймән. Йәни кәң даиридә өктичи күчләрни бириктүргән һалда һөкүмәт қуралайду, сайламларни әркин өткүзәләйду дәп ишинимән."

У йәнә мәмликәт президентини сайлаш мәсилисидиму тегишлик чариләрниң көрүлидиғанлиқини, өктәбир вәқәлиридин кейин вәзийәтниң турақлишидиғиниға ишинидиғанлиқини оттуриға қойди. У йәнә кәлгүсидики сайламларда авазни сетивелиш әһваллириға йол қоюлмайдиғанлиқиға ишәнч билдүрди.

Радийомиз зияритини қобул қилған қирғизистанлиқ сиясәтушнас рәһим һапизоф әпәндиниң пикричә, бишкәктә өткән намайишқа асасән талас, ош, тоқмақ вә башқиму вилайәтләрдин кәлгән яшлар қатнашқан болуп, бәзиләр бу намайишқа 15 миң әтрапида адәм қатнашти десиму, әмма сақчилар буни йоққа чиқирип, 7-8 миң адәм қатнашти дегән мәлуматларни оттуриға қоймақтикән. У намайишчиларниң икки-үч айда вақитлиқ һөкүмәт қуруп, андин нөвәттин ташқири президент сайлими өткүзүш истикидә икәнликини, болупму яшларниң илгирики президентларни, әмәлдарни һөкүмәт бешиға кәлтүрмәй, буниңға пәқәт яшларни җәлп қилиш тәшәббусини көтүрүватқанлиқини билдүрди.

Рәһим һапизоф уйғурларниң бу вәқәгә қатнашқанлиқи тоғрилиқ өз пикрини билдүрди.

У мәзкур намайишта хитайниң қирғизистандики ширкәтлири, уларниң әлгә бесип кириши һәққидиму сөз болғанлиқини тәкитләп, мундақ деди: "ундақ сөзләрму болди. Биз мустәқил яшишимиз керәк, кредитларни еливатимиз, қачан төләймиз, бу бизниң балилиримизға, нәврилиримизгә қаламду дегәндәк. Биз мәдәний сода алақилирини йүргүзүшимиз керәк, әмма хитайдин келиватқан чоң-чоң кредитларни алмаслиқимиз керәк, бу хәвплик иш. Өткән инқилапларда мундақ сөзләр болмиған иди."

Рәһим һапизоф бу қетимқи намайишлардин уйғурларниң еғир бир зәрдаб чәкмигәнликини, барлиқиниң өз тирикчилики билән бәнд икәнликини билдүрди.

Игилишимизчә, 2005-йили йүз бәргән наразилиқ һәрикәтлири нәтиҗисидә мәмликәт президенти асқар ақайеф ағдурулған болса, 2010-йили йәнә әнә шундақ вәқәләр орун елип, бу қетимда қурманбек бақийеф мәмликәтни ташлап кетишкә мәҗбур болған иди. Шу йили қирғизистанниң ош вилайитидә милләтләр ара тоқунушлар йүз берип, миңлиған адәмләр зәрдаб чәккән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт