Qirghizistanda yüz bergen weqeler dunyaning diqqitini qozghimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-10-09
Share
bishkek-namayish-qirghizistan-weziyiti.jpg Qirghizistanda parlamént-aliy kéngishining saylimining yekünlirige narazi bolghan bir nechche partiyeler terepdarliri paytext bishkek shehiride ötküzgen ammiwi namayishtin körünüsh. 2020-Yili 9-öktebir.
REUTERS

Axirqi waqitlarda qirghizistanda yüz bériwatqan weqelerning dunyaning her qaysi ammiwiy axbarat wasitiliri yorutuwatqan asasiy we qiziqarliq témilarning birige aylan'ghanliqi melum. Mezkur xewerlerde yorutulushiche, memlikette parlamént-aliy kéngishining saylimi ötüp, uning yekünlirige narazi bolghan bir nechche partiyeler terepdarliri paytext bishkek shehiride ammiwi namayish ötküzüp, saylam yekünliri bilen qet'iy kélishmeydighanliqini bildürgeniken. Netijide namayishchilar we saqchilar otturisida toqunush yüz bérip, weziyet téximu keskinliship ketken.

"Qirghizistan ru" agéntliqida élan qilin'ghan wladimir worsobinning "Üchinchi qirghiz inqilabi: jumhuriyet néme üchün isiyan kötürdi, bu kimge paydiliq we buningdin kéyin némini kütüshke bolidu?" namliq maqaliside körsitilishiche, ammiwi qarshiliqlar parlamént saylimining netijilirini élan qilghandin kéyin bashlan'ghaniken. Saylamda memliket prézidénti soronbay jéyénbékof terepdari bolghan ikki partiye, yeni "Birimdik" we "Mékénim qirghizistan" partiyeliri köpchilik awazgha ige bolghan. Bu qalghan 11 partiye wekillirining naraziliq namayishigha chiqishigha seweb bolghan. Netijide saqchilar namayishchilargha qarshi réziniliq oqlarni, közdin yaz aqquzidighan gaz we bashqilarni ishletken. Namayishchilar hökümet öyige öt qoyuwétip, dölet milliy bixeterlik komitétining bénasini bésiwalghan. Buning aqiwitide dölet mülkige éghir ziyan yetküzülgen. Toqunush aqiwitide 590 adem yaridar bolup, bir adem ölgen.

Maqalida yene déyilishiche, naraziliq heriketlirining ewj élishigha korona wirusi munasiwiti bilen ahalining ishsiz qélishi, memlikette ewj éliwatqan heddidin ashqan parixorluq hem buninggha prézidént yéqinlirining chétishliq bolushi seweb bolghaniken.

"Perghane ru" agéntliqida élan qilin'ghan "Qirghizistanda uyghunlashturush kéngeshlirining sani bir sutkining ichide birdin üchke köpeydi" namliq maqalida éytilishiche, 7-öktebirde memlikette üch uyghunlashturush kéngishining qurulghanliqi resmiy élan qilin'ghaniken. Bu 11 partiyedin qurulghan kéngesh, xelq uyghunlashturush kéngishi we puqralar aktiplirining uyghunlushturush kéngishiken.

Xewerlerdin melum bolushiche, mezkur Uyghurlashturush kéngeshliri birlikke kélelmey, her qaysi hökümet lawazimlirigha öz namzatlirini körsetmektiken.

"Merkiziy asiya" axbarat agéntliqida bérilgen "Bishkek: aghdurulghan 'prézidént' jéynbékof perman bilen boronofning qoghlan'ghan 'hökümiti' ni istépagha ewetti" namliq maqalida éytilishiche, jéyénbakof hökümet we bash ministirning istépasini imzalighan bolup, mezkur höjjette ministirlar kabinétining yéngi terkibi shekillen'güche bash ministirning orunbasari we ministir wezipilirini igiligenlerning hökümet ezaliri wezipilirini orunlashni dawam qilidighanliqi éytilghan.

"R b k" agéntliqi élan qilghan "Bayanatchi qirghizistan prézidéntining turghan jayini éytti" namliq maqalida körsitilishiche, soronbay jéyénbékof hazir bishkekte siyasiy küchler bilen muzakirilerni yürgüzüwatmaqtiken. Ilgiri prézidéntning turghan jayi namelum bolup, kéyin uning osh shehiride ikenliki otturigha chiqqanidi.

Bezi metbu'atlarda körsitilishiche, qirghizistanda orun alghan özgirishler jeryanida qirghizistan'gha qoshna xitayning bu eldiki weziyetke bqarita pozitsiyesi melum bolghaniken.

Xitayning CGTN téléwiziye tori élan qilghan "Xitay qirghizistan hökümiti bilen öktichi terepni söhbet ötküzüshke chaqirdi" namliq maqalida éytilishiche, béyjing qirghizistanning her qandaq ichki ishlirigha arilishishqa qarshi chiqip, uning musteqilliqi we igilik hoquqini hörmetleydiken.

Yene bir maqale "Swobodnaya préssa" tor bétide bérilgen sérgéy aksénofning "Néme üchün krémil xitayni putlikashang qilip, qirghizistandiki weziyetni qoldin chiqirip qoydi" dégen maqaliside rusiye hökümiti terkibidiki maliye uniwérsitétining dotsénti lé'onid krutakofning töwendiki qarishi keltürülgen. Uning éytishiche, qirghizistandiki weziyetning buzulushi "Shangxey hemkarliq teshkilati" hemde xitayning "Bir belwagh-bir yol" pilanining buzulushiken. Sewebi merkiziy asiya, shu jümlidin qazaqistan mezkur pilan üchün hel qilghuchi halqa iken.

Emdi rusiyening dunya iqtisadi we xelq'ara munasiwetler instituti xitay iqtisadi we siyasiti bölümining bashliqi sérgéy lukonin qirghizistandiki krizisning xitay menpe'etlirini ornidin qozghishi mumkin ikenlikini ilgiri sürgen. Uning pikriche, rusiyening ittipaqdishi bolghan xitay qirghizistandiki weziyetke étibar bermigen bolsimu, emma xitay üchün bu weqeler ehmiyetlik iken, sewebi qirghizistan xitay üchün meblegh salidighan rayonlarning biriken. Her qandaq siyasiy muqimsizliq xitayning iqtisadiy layihelirini xewpke élip kélishi mumkinken.

Qirghizistanliq siyasetshunas adil turduqulof ependi mundaq dédi: "Mezkur weqeler jeryanida peqet xitay shirketlirila emes, belki rusiyening meblegh salghuchisi bolghan bir shirkitining qoral-jabduqliri bésiwélinmighan bolsimu, emma buningdin zerdab chekti. Bashqa chet'elliklerning, shu jümlidin xitayning tebi'iy bayliqlar kanlirimu ziyan tartti. Bu qaysi memliketlerning meblegh salghuchiliri bolushigha baghliq bolmay, belki bu ishlar yerlik ahale bilen kélishilmigenliktin, ularning menpe'etliri hésabqa élinmighanliqtin yüz berdi, dep oylaymen. Bu shekildiki ishlar yüz bérip turuwatidu, emma mundaq keskinliklerning menbesi hel qilinidu."

Adil turduqulof qirghizistandiki hazirqi weziyetning intayin murekkep ikenlikini, emma qirghizistanliqlarning mundaq keskin weziyetlerni yéngip chiqishta tejribisi bar ikenlikini bildürüp, yene mundaq dédi: "Men parlaméntimiz weziyetni kontrol astigha élip, jem'iyitimiz uning aldigha qoyghan wezipilerni atquralaydu dep oylaymen. Yeni keng da'iride öktichi küchlerni biriktürgen halda hökümet quralaydu, saylamlarni erkin ötküzeleydu dep ishinimen."

U yene memliket prézidéntini saylash mesilisidimu tégishlik charilerning körülidighanliqini, öktebir weqeliridin kéyin weziyetning turaqlishidighinigha ishinidighanliqini otturigha qoydi. U yene kelgüsidiki saylamlarda awazni sétiwélish ehwallirigha yol qoyulmaydighanliqigha ishench bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qirghizistanliq siyasetushnas rehim hapizof ependining pikriche, bishkekte ötken namayishqa asasen talas, osh, toqmaq we bashqimu wilayetlerdin kelgen yashlar qatnashqan bolup, beziler bu namayishqa 15 ming etrapida adem qatnashti désimu, emma saqchilar buni yoqqa chiqirip, 7-8 ming adem qatnashti dégen melumatlarni otturigha qoymaqtiken. U namayishchilarning ikki-üch ayda waqitliq hökümet qurup, andin nöwettin tashqiri prézidént saylimi ötküzüsh istikide ikenlikini, bolupmu yashlarning ilgiriki prézidéntlarni, emeldarni hökümet béshigha keltürmey, buninggha peqet yashlarni jelp qilish teshebbusini kötürüwatqanliqini bildürdi.

Rehim hapizof Uyghurlarning bu weqege qatnashqanliqi toghriliq öz pikrini bildürdi.

U mezkur namayishta xitayning qirghizistandiki shirketliri, ularning elge bésip kirishi heqqidimu söz bolghanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Undaq sözlermu boldi. Biz musteqil yashishimiz kérek, kréditlarni éliwatimiz, qachan töleymiz, bu bizning balilirimizgha, newrilirimizge qalamdu dégendek. Biz medeniy soda alaqilirini yürgüzüshimiz kérek, emma xitaydin kéliwatqan chong-chong kréditlarni almasliqimiz kérek, bu xewplik ish. Ötken inqilaplarda mundaq sözler bolmighan idi."

Rehim hapizof bu qétimqi namayishlardin Uyghurlarning éghir bir zerdab chekmigenlikini, barliqining öz tirikchiliki bilen bend ikenlikini bildürdi.

Igilishimizche, 2005-yili yüz bergen naraziliq heriketliri netijiside memliket prézidénti asqar aqayéf aghdurulghan bolsa, 2010-yili yene ene shundaq weqeler orun élip, bu qétimda qurmanbék baqiyéf memliketni tashlap kétishke mejbur bolghan idi. Shu yili qirghizistanning osh wilayitide milletler ara toqunushlar yüz bérip, minglighan ademler zerdab chekken idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet