Хитай лопта давамлиқ қуллуқ әмгики билән чачларни алтунға айландурмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022-05-23
Share
Хам әшя зәнҗири уйғур лагерлириға тутушидиған хитай чач мәһсулатиниң голландийәгә импорт қилинғанлиқи ашкариланди Уйғур районидики хитай лагер тутқунлириниң чачлири вә яки лагердикиләрни мәҗбурий әмгәккә селиш арқилиқ ишләп чиқирилған ялған чач. 2020-Йили 1-июл, ню-йорк.
AP

Хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа мусулман милләтләрни қамиған лагерлири униңдики қийин-қистақ һәмдә мәҗбурий туғмас қилиш, мәҗбурий орган көчүрүш һәмдә юқири техникилиқ тәқиблири ашкарилинип, дуняға хитайниң 21-әсирдики ирқий қирғинчилиқини испатлап көрсәткән болса, хитайниң йәнә буниң биләнла қалмай уйғурларни һәр хил намларда “заманиви қуллар әмгики” шәклидә мәҗбурий әмгәккә селиши дуняни йәнә бир қетим чөчүтмәктә.

Болупму уйғур диярида ишлинип америкағичә експорт қилиниватқан чач мәһсулатлириниң, ғайәт зор сандики қуллуқ әмгики вә лагердики уйғурларниң чачлирииға бағлинишлиқ болуши өткән әсирдики йәһудийлар учриған ирқий қирғинчилиқни йәнә бир қетим кишиләрниң көз алдида әйнән намаян қилған вәқә болди.

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси (CBP) тунҗи қетим 2020-йили июнда, уйғур районида мәҗбурий әмгәк билән ясалған дәп гуман қилған 800 миң доллар қиммитидики 13 тонниға йеқин чач мәһсулатлирини чеграда тутуп қалған вә шундин етибарән уйғур елидики лагерлар вә мәҗбурий әмгәккә четишлиқ болған ширкәтләрниң чач мәһсулатлириниң америка базириға киришини чәкләшкә башлиғаниди.

Хитай ахбаратида тарқитилған хотәнниң лоп наһийәсидики чач қошумчә буюмлири чәклик ширкити тоғрисидики хәвәрдин елинған. 2020-Йили 23-апрел.

Булар хотән вилайитиниң лоп наһийәсидә қурулған чач мәһсулатлири санаәт бағчиси тәвәликидики “мейшин чач мәһсулатлири ширкити” вә “хавлиң ширкәтлири” ниң ишләпчиқарған чач мәһсулатлири болуп, хитай даирилири бу кәспий санаәт бағчисини 2017-йили лагерларни қуруватқан охшаш мәзгилдә, хотән лопта 400 мо йәни игиләп қурушқа башлиған вә 2019-йили рәсмий ишқа кириштүргәниди.

Һалбуки йеқинқи ениқлашлиримиз давамида мәлум болушичә, “уйғур мәҗбурий әмгики” вә “ирқий қирғинчилиқ” билән мунасивити барлиқи ‍илгири сүрүлүватқан бу чач буюмлар санаәт бағчиси йеқинқи икки йилда йәниму көләмләшкән.

Хитайниң уйғур дияридики асаслиқ тәшвиқат тор суписи болған, тәңритағ ториниң-11 май елан қилған хәвиридә ейтилишичә, лоптики бу чач буюмлири кәсиплири бағчисиға 3йилдин көпрәк вақиттин буян хенән, хубей, сичуән қатарлиқ хитай өлкилиридин көчүп келип йәрләшкән кархалириниң сани 52 гә йәткән. Уларниң йәрликтин ишлитиватқан ишчилар сани 10миң йәткән.

Санаәт бағчисиниң игилигән омуми көлими 1700 моға йетип барған.

Хәвәрдин ашкарилинишичә йәнә, һазир бу җайда җәмий 72 чач буюмлири ишләпчиқириш сехлири бар болуп, уларда адәм чечи хам әшя қилинған кәймә чач, уланма чач, кирпик қатарлиқ 100хилдин артуқ мәһсулатлар ишләпчиқилмақтикән.

Бу чач буюмлири кәсиплири бағчиси 2019-йили пүтүп ишқа кириштүрүлгәндә, җәмий 24 ширкәт йәрләшкәнлики, буларда йәрликтин 4000 әтрапида уйғур ишлитиливатқанлиқи мәлум болғаниди.

26-Феврал “шинҗаң иқтисад гезити” ниң хәвиридә, хотән лоп наһийәсигә җайлашқан шинҗаң макая чач ишләпчиқириш чәклик ширкитиниң ишчиси абдулхәйир обулқасим өткән йили 8-айда завутқа киргән. Айлиқ кирими 3000 йүәндин ешип кәтти дәп тәшвиқ қилинған.

Чач тикиш интайин қийин қол мәшғулат җәряни болуп, хитай ичидики чач буюмлири завутлириниң чиқарған ишчи қобул қилиш еланлирида, чач тикиш ишчилириниң мааши оттур һесаб билән 8 миң йүәндин юқири бекитилгәнлики мәлум болди.

Америка уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишни аяғлаштуруш күришидә башламчилиқ ролини ойнаватқан болуп, америкада “‍уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” бу йил 6-айниң 21-күнидин етибарән рәсмий йосунда ишқа киришиду. “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” бойичә, уйғур районидин кәлгән мәһсулатларниң һәммиси мәҗбурий әмгәккә четишлиқ дегән пәрәз билән чеграда тутуп қилинидикән. Әгәр ширкәтләр бу мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәк билән четишлиқи йоқлуқини қайил қиларлиқ пакитлар билән испат берәлисә андин америкиға киргүзүлидикән.

Америка һөкүмити хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи вә мәҗбурий әмгикигә үнүмлүк тақабил туруш үчүн тиришчанлиқ көрситиватқан болуп, йеқинда, америка дөләт мәҗлиси “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни иҗра қилиш үчүн җәмий 27 милйон доллардин артуқ қошумчә хамчот аҗратқаниди.

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси (CBP) ниң хәлқара сода ишханисиниң мутәхәссиси доктор вирҗиния ваке ханим, радийомизниң уйғур елидә ишләнгән чач мәһсулатлирини тосуп қелиш әһвали вә йеңи тәрәққиятлар һәққидә сориған соалиға елхәт арқилиқ қайтурди. У җавабида: “биз (тутуп қелиш вә қоюп бериш буйруқи) астидики шинҗаңдики яки шинҗаңға уланған орунларға қарши тошушни давамлаштуримиз” дегән вә “уйғур мәҗбурий әмгәкниң алдини елиш қануни” иҗра қилишқа тәйяр икәнликини билдүргән болсиму, тәпсилий учур билән тәмин әтмигән.

Биз америка пайтәхти вашингтонға йеқин верҗинийә штатидики мәхсус адәм чечидин ишләнгән чач мәһсулатлирини сатидиған көлими бир қәдәр чоң болған дукан вә базарларни зиярәт қилип, хитайдин кириватқан чач мәһсулатлириниң нисбити вә мәнбәлири һәққидә йип учи игиләшкә тириштуқ. Һалбуки бу чач дуканлирида сетиливатқан чачларниң тавар маркисидики, келиш мәнбәсини, ишләпчиқирилған вә експорт қилинған дөләтни көрситидиған бәлгиләр һәммиси еливетилгәнлики мәлум болди.

Биз дукандар вә мал сатқучилардин бу адәм раст чачлириниң нәдин импорт қилинғанлиқини сориғинимизда улар бирдәк җаваб беришни рәт қилди яки “хитайдин киргән әмәс” дәп җаваб беришти.

Биз дукандарлардин хитайниң қул әмгики вә лагердики уйғурларниң чечидин чач ишләп експорт қиливатқанлиқидин хәвири бар йоқлиғини сориғинимизда болса “билмәймиз” дейишти.

Илгири биз лопта йерим пишшиқлап ишләнгән чач қошумчә буюмлириниң сетиш зәнҗирини ениқлаш җәрянида, уларниң асасән хитайдики ширкәтләрдә марка чаплинип, гуаңҗу, чиңдав арқилиқ америка вә башқа җайларға әвәтилидиғанлиқи ашкариланғаниди.

Дуня кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири мудири софие речардсон лоптики чач кәсипләр бағчисиниң давамлиқ кеңийиватқанлиқи вә американиң хитайдин әң чоң чач импорт қиливатқан дөләт болуп келиватқанлиқиға җиддий инкас қайтуруп мундақ деди: “бу хәвәрләрдин шуни күрүватимизки, бу агаһландурулған ширкәтләр өзиниң гуманлиқ ишләпчиқиришини йәниму кәң давам қиливатиду. Әмма уларниң мәҗбурий әмгәк ишлитиватқанлиқини йошуруш тактикилириниму өстүрүватиду.

Мәһсулатни мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирип уни йәнә башқа җайға йөткәп қачилаш яки марка чаплаш, қул әмгики ишлитиватқанларниң һә хил чәклимиләрдин қечишта омумйүзлүк қоллинип кәлгән тактикилири. Мушуниңға охшаш ‛‍уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни‚ ни рәсмий иҗра қилинишқа бир қанчә һәптә қалған бир пәйттә, бу пакитлиқ хәвәрләрниң ашкарилиниши, мәзкур қанунниң иҗра қилинишиниң тәхирсизлики вә интайин муһимлиқини техиму испатлайду.

Болупму мәзкүр қануни иҗра қиливатқан америка таможна вә чегра қоғдаш идариси қатарлиқ тармақларниң уйғур районидин импорт қилинидиған мәһсулатларниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш билән четишлиқ икәнликини испатлаш вә тәдбир қоллинип, америка базириға киришини чәкләштә қандақ тактика вә истратегийә қоллинишиға бағлиқ”.

Софей речардсон йәнә америка истемалчилирини америка базирини тохтимай игиләватқан хитай чач буюмлириниң мәнбәсидин агаһ болушқа чақирип мундақ деди: “мәйли у чач буюмлири болсун яки башқа мәһсулатлири болсун, биз хитайдин импорт қилиниватқан һәр қандақ малдин қаттиқ агаһ болушимиз керәкликини һес қилдурди. Бу қуллуқ әмгәкни аяғлаштуруш ялғуз мәҗбурий әмгәкни чәкләш қанунидәк тәдбирләргила бағлиқ болуп қалмастин, бу һәр қандақ истемалчидин бир мәсулийәтни тәләп қилиду? америкадики истемалчиларниң мал сетивалғанда сатқучилардин бу малларниң мәнбәсиниң бихәтәр икәнликини испатлашни тәләп қилишини ишқа ашурушниң асан әмәсликини көрүп йетиватимиз. Истемалчиларму өз мәсулийитини ада қилмиғанда, бу хил малларни експорт қилиш давамлишиду. Америкада иҗра қилинидиған мәҗбурий әмгәкни чәкләш йеңи қануниниң дуняниң башқа җайлири тәрипидинму қобул қилиниши вә барлиқ истемалчилар өзиниң һошярлиқини ашуруши керәк”.

“истиқбаллиқ санаәт тәтқиқат” орниниң 2021-йили-6айда, хитай кәсип һәптилики журнилида елан қилған анализида көрситишичә, 2019- вә 2020-йили корона юқуми барғансери еғирлашқан мәзгилләрдә, таможна контрол қилиш бир қәдәр қаттиқ болғанлиқи қатарлиқ сәвәбләрдин чач експорт қаттиқ зәрбигә учрап % 28.5 Төвәнлигән болсиму әмма 2021-йили охшаш мәзгилдикидин %58 ашқан. 2021-Йили хитайниң чач мәһсулатлириниң експорт миқдаридики алдинқи үч район америка, нигерийә вә биразилийә икән.

Илгири зияритимизни қобул қилған меһригүл турсун, гүлбаһар җелил, зумрәт давут қатарлиқ 10 ға йеқин лагер шаһитлириниң һәммиси лагерда чачлириниң чүшүрүлгән яки қисқа кесиветилгәнлики һәққидә гуваһлиқ берип, дуня җамаәтчиликини, хитайниң уйғур диярида ишләп дуняға сетиватқан чачлириниң лагердикиләрниң мәҗбурий елинған чачлири икәнликидин агаһландурғаниди.

Бу һәқтә һазир фирансийәдә туруватқан гүлбаһар җелилова лагерниң бикар қилинғанлиқиға ишәнмәйдиғанлиқини, шундақла тутқунларниң чачлиридин һазирму пайдилиниватқанлиқиға ишинидиғанлиқини баян қилди. У өзи билән илгири лагерда ятқанларниң һазирму тутқунда икәнликини яки қул болуватқанлиқини илгири сүрди вә хитай һөкүмитиниң лондон уйғур соти башлиништин бурун, ахбарат елан қилиш йиғини ечип өзигә қарши сөзләткән, илгири лагерда бир камирида ятқан арзугүл вә бухәлчәм исимлик икки қизниң чечиниң әмдила өсүп чиққан һалитиниң өзиму буниң испати болалайдиғанлиқини баян қилди.

Уйғур аптоном районлуқ партком секретарлиқиға йөткәп келингән ма шиңрүй лоп наһийәлик чач буюмлири кәсипләр бағчисида 2022-йили 7-январ, мәхсус зиярәттә болғанлиқи ашкариланған иди. Көзәткүчиләр бу һәқтә инкас қайтуруп ма шиңрүйниң мәхсус лоп наһийәсидики чач буюмлири кәсипләр бағчисини зиярәт қилиши хәлқаралиқ мәтбуатларда ейтиливатқандәк, ма шиңрүйниң вәзипигә қоюлушиниң хитайниң уйғур дияридики “ирқий қирғинчилиқ” сияситидә өзгириш болмайдиғанлиқидин йәнә бир қетим әмәлий бешарәт бәргәнликини оттуриға қойғаниди.

Лагер шаһитлиридин голландийәдики қәлбинур сидиқ ханим, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комиссари мишел бачелет келәр һәптә уйғур диярини зиярәт қилғанда, уйғурлар қул қилиниватқан лоптики чач карханилирини зиярәт қилиши зөрүрлүкини тәкитләп, хитайниң уйғурларға йүргүзүлүватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн кәскин тәдбир елишқа вә мәсулийитини ада қилишқа чақириқ қилди.

Чач базириниң йәр шарилишишиға әгишип, хитай чач мәһсулатлири, чач санаитигә, йеңи тәрәққият суписи тәйялаватқанлиқи мәлум. Хитайниң чач йәрмәнкиси ториға қариғанда, хитай 2022-йили 3-сентәбирдин 5-синтәбиргичә, гуаңҗу шәһиридә 13-нөвәтлик тәрәққият йәрмәнкиси чач көргәзмиси ечишқа тәйярлиқ көрүватқан болуп, дуняға чачқа мунасивәтлик мәһсулат вә техникиларни хитайниң чач санаити маркилирини намаян қилмақчи икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт