Муһаҗирәттики уйғуларниң қурбан һейттики изтираплири вә үмидлири

Мухбиримиз нуриман
2021-07-20
Share
Муһаҗирәттики уйғуларниң қурбан һейттики изтираплири вә үмидлири Истанбулдики уйғурлар қурбан һейтни қизғин күтүвалди. 2015-Йили 25-сентәбир, түркийә. RFA/Arslan
Social Media

Ислам календари бойичә һәр йили 12-айниң башлири мусулманлар өзлириниң диний пәрзини ада қилиши үчүн мәккә муһәррәмгә берип һәҗ пәрзини ада қилиду. Һәҗниң әң ахирқи күни (йәни 12-айниң 10-күни ) "қурбанлиқ" қилинип, һейт тәбриклиниду. Бу дәл рози һейттин кейинки 70-күнгә тоғра келиду. Ислам календари билән һазирқи миладийә календари оттурисида тәхминән 10 күн пәрқ болғачқа, миладийә календаридики һәр йилқи қурбан һейтниң вақти муқим болмайду. Бу йилқи қурбан һейт 20-июл тәбрикләнди. Пүткүл дунядики мусулманлар билән бирликтә уйғурларму бу йиллиқ қурбан һейтни күтүвалди.

Уйғур мәдәнийәт тәтқиқатчилири уйғурларниң қурбан һейтни тәбрикләш адәтлири  һәққидә мундақ дәп язған: "уйғурлар әнәниви адити бойичә, һейттин илгири һәммә аилиләр өй ичи, һойла-арамлирини пак - пакиз тазилайду, һейтлиқ йеңи кийим тәйярлайду. Аяллар саңза селип, яғлиқ тоқач - нанларни йеқип, түрлүк татлиқ-турумларни пишуриду. Һәр хил печинә-пирәник, кәмпүт, мевә-чевә дегәндәк йемәкликләрни сетивелип, һейтлиқ мол дастихан һазирлайду. Һейт күни әтигәндә мусулманлар ююнуп, пакиз-рәтлик кейинип, мәсчиткә берип һейт намизи өтәйду. Андин тупрақ бешиға чиқип, вапат болғанларниң тупрақ бешини йоқлайду, өйгә қайтип кәлгәндин кейин қой союп, гөш пишурушқа башлайд . Йәнә бәзиләр кала, төгә сөйиду. Қурбанлиқ малниң гөшини сетишқа болмайду. Қаидә бойичә қойниң терә-үчәйлирини мәсчиткә бәргәндин башқа, гөши меһманларниң алдиға қоюлиду вә уруқ-туғқан, дост-ярәнләргә, қулум- қошниларға тарқитилиду. Һейт мәзгилидә һәммә өйниң дастихиниға обдан пишурулған бир тавақ гөш билән чирайлиқ тизилған саңза, униң әтрапиға болса йемиш тәхсилиригә вә чирайлиқ вазиларға қачиланған түрлүк печинә-пирәник, татлиқ йемәкликләр, кәмпүт вә мевә-чевиләр тизип қоюлған болиду. Һейт күнлири кишиләр әң чирайлиқ кийимлирини кийип, әң есил безәклирини тақап өз-ара мубарәклишиду, пәтилишииду, һейтлап кәлгәнләрни қизғин күтүвалиду. Бурун аразлишип қалғанларму һейтта йүз көрүшкәндә чирайлиқ һал-әһвал соришиду , нурғун адәмләр у күндин башлап, бурунқи көңүлсизликләрни унтуп, қайта яхши болушуп қалиду. Һейт күнлири йәнә юрт-юртларда түрлүк тәбрикләш паалийәтлири өткүзүлиду."

Рәсмий ашкариланған доклатларға асасланғанда, хитай даирилири йеқинқи он нәччә йилдин бери сақал, һеҗап, роза, закат, диний китаб, җайнамаз қатарлиқ исламниң әң әқәллий қаидә-йосун, символлирини вә диний буюмлирини "ашқунлуқ" дәп чәклигән. 2017-Йилидин буян миллий вә диний кимлики түпәйлидин аз дегәндә бир милйон 800 миң уйғурни лагер вә түрмиләргә қамалған.

Йиқинқи төт-бәш йилдин буян иҗтимаий таратқуларда муһаҗирәттики уйғурларниң һейт-аюәм күнлиридә үмидвар болуш, әвладлар үчүн өз әнәниви байрамлирини яхши өткүзүп бериш тоғрисидики йолланмилар көпәймәктә. Шуниң билән бир вақитта улар йәнә лагерларға, түрмиләргә соланған ата-аниси, қериндашлири һәм уруқ-туғқанлириниң төт-бәш йилдин буянқи әһвалидин хәвәрсизлики баян қилинған түрлүк язма вә син көрүнүшлирини йоллап, чәт әлләрдә һейтниң һейттәк болмайдиғанлиқини изһар қилишип кәлмәктә.

Биз муһаҗирәттики уйғур аилилиридин бир қанчиси билән телефон зиярити елип бардуқ. Балилар һейтта  һейтлиқ йиғидиғанлиқи  вә достлири билән көрүшидиғанлиқи үчүн хошал болушупту. Ата-анилар қурбанлиқ қилиш вә һейтлиқ саңза селиш билән алдираш икән. Һазир әнглийәдә турушлуқ полат аилиси радийомиз арқилиқ пүтүн дунядики уйғурларға һейтлиқ салам йоллиди. Әхмәтҗан полат әпәндим, нуриман полат ханим вә 11 яшлиқ әсманур полатниң сөзлиридин муһаҗирәттики уйғурларниң азаб һәм үмид ичидә яшаватқанлиқини һес қилиш мумкин.

Әхмәтҗан полат әпәнди мундақ деди: "таң атмайдиған кечә йоқ. Қәлбимиздики азаблиқ туйғулиримизни бизгә үмид беридиған иҗабий күчкә айландурушимиз керәк."

"2020-йили дуняда тәсир пәйда қилған 100 илһамбәхш аял" ниң бири болуп баһаланған, уйғур ана тилини чәт әлләрдә сақлап қелиш вә ана тил маарипини гүлләндүрүш йолида үн-тинсиз хизмәт қиливатқан, "айхан" фондиниң қурғучиси, уйғур ана тил тор мәктипиниң мәсули муйәссәр абдуләһәд ханим "бала тәрбийәсини уйғурларниң өзлүкини сақлап қилишиниң ачқучи" дәп қарайдикән.

У зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "муһаҗирәттә туруп вәтән үчүн җан пида қилиш дегәнлик, миллий кимликимизни сақлап қилиш, ярамлиқ әвлад йетиштүрүш йолида җан көйдүрүштур."

Америкада яшаватқан 14 яшлиқ назакәт мутәллип өткән йиллиқ  "мән-натиқ" уйғур балилар нутуқ сөзләш мусабиқисидә өз яш горупписи ичидә биринчиликкә еришкәниди. Биз бу қурбан һейт һарписида назакәтниң аилисдикиләр билән телефон зиярити елип бардуқ. Биз телефон қилғанда уларниң өйи қизғин байрам кәйпиятиға чөмгән икән.

Назакәт аписи билән биллә саңза сапту, өй тазилапту. Уйғур достлири билән һейтта көрүшидиғанлиқи үчүн наһайити хушал икән.

Назакәтниң аписи меһригүл ханим төт балини чоң қилиш җәрянида һес қилғанлирини мундақ баян қилди: "чәт әлгә чиқип яшидим, дегән билән өзи болуп яшаш бәк тәскән. Балиларни өз кимлики билән чоң қилимиз десәк, балиларға кечик вақтидин башлапла тәрбийәни чиң тутушимиз керәккән."

Иҗтимаий таратқуларда тарқитиливатқан учурларға қариғанда, дуняниң һәр қайси җайлирида һәр хил мәдәнийәтләр арисида яшаватқан уйғурлар өз тилини, мәдәнийитини сақлап қилиш үчүн тиришчанлиқ көрсәтмәкткән. Түркийәдә

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт