Töhpikar Uyghur ziyaliysi doktor perhat qurban tengritaghli alemdin ötti

Enqeredin ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim teyyarlidi
2023.12.08
2022-yili-İstanbulda-ishxanisida-1024

Doktor perhat qurban tengritaghli istanbuldiki ishxanisida. 2022-Yili, istanbul RFA/ErkinTarim

2022-Yili-60-YASHTA-768

Doktor perhat qurban tengritaghli 60 yashqa kirgen tughulghan küni xatirisi. 2022-Yili, istanbul RFA/ErkinTarim

2022-Yili-istanbulda-kitap-yermenkiside-1024

Doktor perhat qurban tengritaghli istanbulda kitab yermenkisidiki körünüsh. 2022-Yili, istanbul RFA/ErkinTarim

2023-yili 4-ayda ishxanisida

Doktor perhat qurban tengritaghli istanbuldiki ishxanisida. 2023-Yili 4-ay, istanbul RFA/ErkinTarim

2023-yili-7-ayda-ENQEREDE-1024

Doktor perhat qurban tengritaghli bilen amérikadiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi adriyan zénz bille. 2023-Yili 7-ay, enqere RFA/ErkinTarim

2022-yili-Washingtonda-Uyghur-akademiyesining-yighinida-1024

Doktor perhat qurban tengritaghli Uyghur akadémiyesining washin'gtonda uyushturghan yighinda chüshken xatire süriti. 2022-Yili, washin'gton RFA/ErkinTarim

1987-Yili türkiyege kélip magistir we doktorluqta oqughan töhpikar Uyghur ziyaliysi perhat qurban tengritaghli ependi 12-ayning 8-küni alemdin ötti.

Bu munasiwet bilen dunya Uyghur qurultiyi, Uyghur akadémiyesi, türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri, merhumning Uyghur we türk dostliri ijtima'iy taratqular arqiliq bayanat élan qildi. Mezkur bayanatlarda: “Pidakar milliy küreshchimiz, doktor perhat qurban tengritaghlining késellik sewebidin dawalash ünüm bermey alemdin ötkenlikini anglap qattiq azablanduq, qayghurduq. Uning wapati sherqiy türkistanliqlar üchün zor bir yoqitish boldi. Allah rehmet qilsun, yatqan jayi jennette bolsun, a'ilisige, uruq-tughqanlirigha, dost-buraderlirige sewr tileymiz! ” déyilgen.

1987-Yilidin tartip türkiyede oqush, tijaret we ilmiy tetqiqat bilen shughullan'ghan doktor perhat qurban tengritaghli ependining, 36 yildin buyan 5 kitabi, köpligen maqaliliri élan qilin'ghanidi.

Biz merhumning hayati toghrisida téximu tepsiliy melumat élish üchün izmirdiki ege uniwérsitétining piroféssori alimjan inayet bilen söhbet élip barduq. U mundaq dédi: “Perhat qurban méning sawaqdishim, biz béyjing merkiziy milletler uniwérsitétida birlikte oqughan. Perhat qurban bizning sinip bashliqimiz idi. U aktip teshkilatchi idi, sen'ette bekla talantliq idi. -1984Yili mektep püttürgende perhat qurban béyjingdiki xitay islam jem'iyitige, men milletler neshriyatigha teqsim qilin'ghan iduq-1987. Yili perhat qurban bilen yoldishi gülzade türkiyege oqushqa chiqti. Dostum perhatning yol méngishi bilen men 1989-yili türkiyege oqushqa keldim. U istanbul marmara uniwérsitétida, men izmirde oqughan idim. ”

Alimjan inayet ependi perhat qurban tengritaghlining Uyghur medeniyet sen'itini türkiye we yawropada tonutushqa zor töhpe qoshqanliqini tekitlep mundaq dédi: “Oqush jeryanida perhat qurban ayali gülzade xanim bilen sen'et ömiki qurup, türkiyede we yawropada Uyghur sen'itini we medeniyitini tonushturushqa bashlidi we bu jehette zor netijilerni qolgha keltürdi. Türkiye sayahet we medeniyet ministirliqi teripidin mukapatlandi. Kéyin perhat qurban ependi tijaret bilen shughullandi, men izmirde mektepte qaldim. ”

Alimjan inayet ependi doktor perhat qurban tengritaghlining sherqiy türkistan dewasigha qoshqan töhpisining zor ikenlikini tekitlep mundaq dédi: “Kéyinki yillarda perhat tijaretni tashlap pütün küchini sherqiy türkistan milliy kürishige atidi. Ikki qétim türkiye parlamént ezaliq saylimida parlamént ezasi namzati boldi. Gerche parlamént ezasi bolup saylinalmighan bolsimu bu jeryanda sherqiy türkistanni tonutush, jama'et pikri toplash jehette nurghun ishlarni qildi we bu pa'aliyetliri bilen türkiyede tonuldi. Uyghur akadémiyesi wexpisi re'isi bolup saylan'ghandin kéyin téximu pa'aliyetchan bolup ketti. Bu jeryanda nurghun pa'aliyetlerni uyushturush bilen birlikte 5 kitab yazdi. Kitablirida xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan rezil siyasetlirining mahiyitini échip berdi. Xitayning ottura asiya jumhuriyetlirige qaratqan yaman gherizini kéngeymichilik siyasitini pash qildi. Kitabliri türkiyede zor alqishqa érishti. ”

Dunya Uyghur qurultiyining sabiq re'isi erkin aliptékin ependi, merhum perhat qurban bilen1987-yili tonushqanliqini, perhat qurban bilen ayalining merhum lidérimiz eysa yüsüp alptékinning xizmitide bolghanliqini, uning wapatining chet'eldiki Uyghur dewasi üchün yoqitish ikenlikini éytti.

Doktor perhat qurban tengritaghli 2018-yilidin 2021-yilighiche Uyghur akadémiyesining bash katipi, 2021-yilidin-2023yili-7ayghiche Uyghur akadémiyesi wexpining re'isi, hemde akadémiyening tarmiqidiki xitay tetqiqat merkizining mudiri bolup wezipe ötigenidi. Bu wezipiliridin ayrilghandin kéyinmu kitab we maqale yézish, Uyghur sen'itini tonutush pa'aliyetlirini aktip élip bériwatatti.

Uyghur akadémiyesi bash katipi abdulhemid qaraxan ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, doktor perhat qurban tengritaghli ependining Uyghur akadémiyesi we wexpining küchiyishige zor töhpe qoshqanliqini, uning wapatining Uyghur dewasi üchün zor bir yoqitish bolghanliqini tekitlidi.

Doktor perhat qurban tengritaghli 1962-yili qeshqer shehiride tughulghan bolup, bashlan'ghuch, toluqsiz we toluq ottura mektepni qeshqerde püttürgendin kéyin 1980-yilidin 1984-yilighiche béyjing merkiziy milletler uniwérsitéti Uyghur tili we edebiyati kespide oqughan. U béyjingdiki xitay islam jem'iyitide bir mezgil ishligendin kéyin1987-yili türkiyege kélip, marmara uniwérsitéti ijtima'iy penler institutigha oqushqa kirgen؛ 1991-yil türkiye puqrasi bolghan؛ kilassik edebiyat we tilshunasliq saheside ilim tehsil qilip, magistirliq we doktorluq ilmiy unwanigha érishken. Kéyin musteqil tetqiqatchi bolup, yéziqchiliq bilen shughullan'ghanidi. Uning “Xitay chüshi” , “Xitayning ‛bir belwagh bir yol‚ ré'alliqi we türk dunyasi” , “Xitaydin ashkarilan'ghan lagér höjjetliri: qariqash tizimliki” , “Xitayning gherbiy rayon nezeriyesi” , “Yéngi xitay” qatarliq kitabliri türkiyede neshr qilinip, türkiyediki eng chong kitab sétish tori bolghan “Kitab yurti” da alqishliq kitablar qatarigha kirgen؛ shundaqla bu kitablar türkiye xelqining xitayni chüshinishide, Uyghur mesilisige diqqet aghdurushida muhim rol oynighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.