Uyghur akadémiyesining qarmiqida "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" quruldi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-03-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Merkizi istanbuldiki Uyghur akadémiyesining terkibide qurulghan "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" ning yighinidin körünüsh. 2020-Yili 21-mart, türkiye.
Merkizi istanbuldiki Uyghur akadémiyesining terkibide qurulghan "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" ning yighinidin körünüsh. 2020-Yili 21-mart, türkiye.
RFA/Azigh

Xitay hökümitining Uyghur ilim sahesige, jümlidin Uyghur ziyaliyliri we bilim ademlirige bolghan basturushi künséri éghirlishiwatqan bügünki künde muhajirettiki Uyghur ziyaliyliri öz-ara hemkarliq we ilmiy pozitsiye chaqiriqi astida ilmiy pa'aliyetlerni künsayin kücheytmekte.

21-Mart, yeni noruz bayrimi küni türkiye, amérika, yawropa elliri, ottura asiya döletliri we yaponiye qatarliq ellerde ijtima'iy pen saheside tetqiqat bilen shughulliniwatqan 47 neper Uyghur, türk we chet'ellik tetqiqatchining hemkarlishishi bilen merkizi istanbuldiki Uyghur akadémiyesining terkibide "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" quruldi.

Uyghur akadémiyesining da'imiy hey'et ezaliri 2020-yili 19-yanwar küni ötküzülgen teyyarliq yighinda Uyghur akadémiyesi nizamnamisining 3-madda 3-tarmiqidiki belgilimilerge asasen "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" qurushni qarar qilghan. Uyghur akadémiyening re'isi professor, doktor alimjan inayet ependining testiqlishi bilen doktor ablet semet ependi "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" ning mudirliqigha teyinlen'gen.

Ziyaritimizni qobul qilghan doktor ablet semet ependi muhajirette ilim tehsil qiliwatqan Uyghur tetqiqatchi we ziyaliylarning köpiyiwatqanliqini we nöwette öz'ara hemkarliqning muhimliqini tekitlidi. U "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" ning néme üchün qurulghanliqi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Kündin kün'ge köpiyiwatqan köchmenlirimiz, we chidighusiz derijige yétiwatqan yurt séghinishimiz bizge özimizni we ewladlirimizni téximu yaxshi terbiyeleshning téximu muhimliqini, öz ichimizde birlik we téximu yéqin hemkarliqqa jiddiy éhtiyajimizning barliqini hés qildurdi. Alimlirimizning her biri özi eng yaxshi bilidighan sahelerde yashlirimiz we kelgüsi ewladlirimizgha eng yaxshi shekilde xizmet qilish arzulirimu kündin kün'ge küchiyiwatidu. 'qutadghu bilig instituti' miz mana shu éhtiyaj we arzuning birlikidin quruldi."

Uyghur akadémiyesining tor békitidin igilishimizche, "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" ning qurulushidiki meqset "Qutadghu bilig" ni merkez qilghan halda Uyghurlarning tili, ma'aripi, edebiyati, tarixi, dini, medeniyiti, sen'iti, folklori we iqtisadi qatarliq saheler boyiche tetqiqat élip bérish؛ Uyghur xelqining pelsepe, siyaset we döletchilik tarixigha qoshqan töhpilirini mu'eyyenleshtürüsh we bu tarixiy tejribiler asasida Uyghur jem'iyiti we yéqin kelgüside qurulidighan döletning éhtiyajliq bolghan sahelirige yéngi bir ewlad ixtisasliq kishilerni yétishtürüshtin ibaret iken.

Doktor ablet semet institut namining néme üchün "Qutadghu bilig" dep qoyulghanliqini izahlap, mundaq dédi: "'qutadghu bilig' dégen bu nam tebi'iy pen we ijtima'iy pen bilimlirini özige mujessem qilghan qaraxanilar Uyghur islam edebiyatining eng deslepki muweppeqiyetlik méwisining ismidur. Gerche institutimizdiki alimlar mexsus 'qutadghu bilig' tetqiqatchisi bolmisimu, lékin eserde mujessem bolghan her sahe bilimliri bizning ortaq arzuyimizni ipadiligechke, bu tolimu qimmetlik namni birlik simwolimiz süpitide tallashqa jür'et qilduq."

Xitay hökümiti bir nechche yildin buyan Uyghurlargha munasiwetlik tetqiqat xizmetliri bilen shughulliniwatqan Uyghur medeniyetshunaslar, til tetqiqatchiliri, yazghuchilar, sha'irlar we Uyghur xelq éghiz edebiyat mutexessislirige bolghan bésimni hessilep kücheytken idi. Ularning arisida tonulghan Uyghur tetqiqatchiliridin shinjang uniwérsitéti filologiye institutining proféssori rahile dawutning 2017-yili 12-ayning otturilirida xitay da'iriliri teripidin tutup kétilgendin kéyin héch qandaq iz-dériki bolmighan idi. 2018-Yili 1-aydin bashlap rahile dawutqa oxshash bir türküm Uyghur serxillirining tutqun qilinip, lagérlargha qamalghanliqi heqqidiki xewerlermu xelq'ara metbu'atlarda köplep bérilip kelmekte.

Xitay hökümitining Uyghur ilim ehlilirini tutqun qilishi we Uyghurlargha munasiwetlik tetqiqat xizmetlirige buzghunchiliq qilishi künséri mutexessislerning diqqitini qozghimaqta.

Ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur akadémiyesining bashliqi, ege uniwérsitétining proféssori alimjan inayet ependi "Qutadghu bilig instituti" ning qurulghinini qizghin tebriklidi shundaqla bu heqtiki köz qarshini bayan qilip ötti.

Ablet semet ependimning bizge yolap bergen xizmet nishanida éytilishiche, "Qutadghu bilig institute'i" ning nishani dunyaning herqaysi jaylirida öz aldigha xizmet we tetqiqat bilen shughulliniwatqan péshqedem we yash alimlargha öz-ara hemkarliship ilim saheside birlikte xizmet qilishqa purset yaritip bérish؛ oxshash sahede tetqiqat élip bériwatqan alimlarni öz'ara uchrashturup, ularning téximu teshkillik we chongqur tetqiqat élip bérishigha shara'it yaritip bérish؛ meydan'gha kelgen tetqiqat netijilirini neshr qilish we qerellik, qerelsiz kurslar échip, kesipchanliqi küchlük bir guruppa yashlarni yétishtürüsh iken.

Axirida "Qutadghu bilig tetqiqat instituti" ning mudiri, türkolog ablet semet institutning qurulush munasiwiti bilen köngül sözlirini bayan qildi.

Toluq bet