Quzzat altayning birleshken döletler teshkilatidiki nutqi bikar qilin'ghan

Muxbirimiz gülchéhre
2019-09-16
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur igilik tikligüchiler birliki" ning qurghuchisi quzzat altay ependi namayishta soz qilmaqta. 2019-Yili 7-aprél, washin'gton.
"Uyghur igilik tikligüchiler birliki" ning qurghuchisi quzzat altay ependi namayishta soz qilmaqta. 2019-Yili 7-aprél, washin'gton.
Photo: RFA

Birleshken döletler teshkilatning bash shtabi jenwede 9-séntebirdin bashlap, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 42-nöwetlik omumiy yighini dawam qilmaqta.

Mezkur omumiy yighinning 16-séntebir échilidighan 3-basquchluq yighinida, Uyghur igilik tikligüchiler birlikining qurghuchisi quzzat altay ependining xitayning atalmish qayta terbiyelesh namidiki jaza lagérliri heqqide nutuq sözleshke teyyarliq qiliwatqanliqi melum bolghanidi.

Ikki kündin buyanqi ijtima'iy taratqulardiki bu heqtiki inkaslardin, bu muhim dunyawi köznekte Uyghurlar mesilisining otturigha qoyulushi üchün yene bir purset bérilgenlikining Uyghurlarda zor ümidler peyda qiliwatqanliqi melum idi. Epsuslinarliqi bügün yeni, 16-séntebir quzzat altay ependi feysibok qatarliqlarda, jenwediki birleshken döletler teshkilatining merkizi aldidin sinliq uchur yollap, özining bügünki bu yighin'gha qatnishishqa 10 sa'etmu qalmighan bir peytte nutqining bikar qilin'ghanliqi emma bikar qilinish sewebi heqqide chüshenche bérilmigenlikini bayan qildi.

Biz quzzat ependini téléfon arqiliq ziyaret qilduq, quzzat ependi, sanaqliq sa'etler qalghan bir peytte birleshken döletler teshkilatining özige ikki ayliq teyyarliq we tekshürüshlerdin kéyin békitken 90 sékuntluq söz hoquqinimu sewebsiz bikar qilishidin chongqur epsuslan'ghanliqini bildürdi:

Quzzat ependimning bildürüshiche, gerche u birleshken döletler teshkilatining xitayning her tülük tesirlirige uchrap özining rolini jari qildurmaywatqan bir orun'gha aylinip qéliwatqanliqidin melumati bolsimu, emma bu xelq'araliq sehnide, xitayning insaniyetke qarshi jinayetlirining qurbani boluwatqan shundaqla awazi boghuluwatqan Uyghur xelqi üchün söz qilishni yenila muhim purset dep qarighan. Quzzat ependi birleshken döletler teshkilatida közetküchilik hoquqigha ige en'gliyediki melum teshkilatning wasitisi we orunlashturushi bilen bu yighin'gha qatnishish we resmiy nutuq sözlesh salahiyitige érishken. Uning 90 sékuntluq nutqi xitayning Uyghurlarni qamighan jaza lagérlirini "Qayta terbiyelesh merkizi" dep dunyani aldishigha reddiye bérishni meqset qilghaniken.

Biz birleshken döletler teshkilatining quzzat ependining nutqining tuyuqsiz bikar qilinish sewebini chüshendürüshini telep qilip bu organning médi'a alaqe ishxanisigha élxet yazghan bolsaqmu téxi jawab kelmidi. B d t ning nyu-yorktiki shtabining kishilik hoquq komissarliqi ishxanisi bilen alaqileshtuq, téléfonni alghan xadim, özlirining jenwediki yighin bilen biwasite alaqisi bolmighachqa ehwaldin téxi melumati yoqlighini, özlirining jenwe bilen alaqileshkendin kéyin jawab béridighanliqini bildürdi.

42-Nöwetlik kishilik hoquq kéngishining yighini bashlinishqa az kün qalghan peytlerde, xitay hökümitining jenwediki herqaysi döletler elchiliklirige mektup yollap b d t gha eza döletlerni, dunya Uyghur qurultiyining ezalirining jümlidin dolqun eysa ependining yighin'gha qatnishishini tosushni telep qilghanliqi, dunya Uyghur qurultiyini b d t xewpsizlik kéngishi teripidin térrorchi organ dep tizimlan'ghan "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatining "Siyasiy tarmiqi" ikenliki, dolqun eysaning bolsa xelq'araliq saqchi orgini "Intérpol teripidin qizil belge qoyulghan térrorchi" dep terghib qilghanliqi pash bolghanidi, buninggha qarshi 27-awghust küni, dunya Uyghur qurultiyi jiddiy bayanat bérip, emeliyette 2018-yili xelq'araliq saqchi orgini intérpolning dolqun eysagha qoyulghan qizil belgisining bikar qilin'ghanliqini misal keltürüp xitay hökümitining eyibleshlirige qattiq reddiye bergenidi.

B d t kishilik hoquq kéngishining 42 nöwetlik yighinining 16-séntebirdiki yighin'gha ghelibilik qatnishiwatqan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi gerche özi bu qétimmu yighin'gha qatnishishigha muyesser bolghan bolsimu, emma quzzat ependige bérilgen nutuq sözlesh pursitining tuyuqsiz emeldin qaldurulushidin heyran bolghanliqi we bu tekshürüshke tégishlik mesile ikenlikini bildürdi.

Bu yil 6‏-ayda, b d t ning kishilik hoquq kéngishide közetküchilik salahiyiti bar 100 nechche teshkilat xitayning Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamighanliqigha da'ir bir shikayetke imza qoyup, b d t kishilik hoquq kéngishige tapshurghan. Kishilik hoquq kéngishining qa'idiside közetküchi teshkilatlarning resmiy shikayiti uning torida élan qilinishi kérek bolsimu, biraq u merkizi jenwediki "B d t ni közitish" teshkilatining bashchiliqida yollan'ghan bu shikayetni özining torida élan qilishni ret qilghan. Buning bilen ular bu yil 8‏-ayda b d t bash katipi antoni'o gutérris bilen b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bashélitqa mektup yézip, ularning bu ishqa arilishishini, xitayning b d t diki zomigerlikige xatime bérishini telep qilghanidi.

Amérika qatarliq döletlerdiki 135 teshkilat imza qoyghan shikayetnamide b d t bash katipi antoni'o gutérris bilen kishilik hoquq aliy komissari mishél bashilét xitayning b d t qa'ide-tüzümlirini suyi'istémal qilip, bir milyondek Uyghurning tutqun qilinishining b d t da küntertipke qoyulushigha kashila chiqiriwatqanliqi we uninggha tosqunluq qiliwatqanliqini tenqidleshke chaqirilghanidi.

Dolqun eysa ependi yéqinqi yillardin béri xitayning b d t gha eng köp pul bériwatqan dölet bolushi seweblik bu organni suyi'istémal qilishqa tiriship kéliwatqanliqi, b d t mu xitay we xitaygha oxshash döletlerge qarshi özining mes'uliyitini jari qilduralmasliq bilen eyibliniwatqanliqini bildürdi. Lékin u, "Mezkur xelq'araliq teshkilat éghir mesililer mewjut bir organ bolushigha qarimay dunyadiki tesiri eng küchlük muhim orun" dep qaraydighanliqi bildürdi. U yene Uyghurlarni bu organdiki meghlubiyetliridin ümidsizlenmeslikke, pursetlerdin waz kechmeslikke chaqirdi.

Toluq bet