Shan robérts: “Rahile dawutning délosi xitayning meqsitining Uyghurlarni yoqitish ikenlikini ispatlidi”

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2023.09.27
Alimjan inayet: “Rahile dawutning tutqun qilinishi Uyghur medeniyitige qilin'ghan suyiqesttur” Medeniyet insanshunasliqi we Uyghur folklori saheside xelq'arada étirap qilin'ghan yuqiri derijilik tetqiqatchi proféssor rahile dawut mazar tetqiqati qiliwatqan mezgilliride.
Lisa Ross

Amérikadiki “Di'alog fondi” 21-séntebir küni tutqundiki Uyghur folklorshunas, shinjang uniwérsitétining piroféssori rahile dawutning ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqini delilligenliki heqqide xewer élan qildi. Piroféssor rahile dawutning ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi muhajirettiki Uyghurlarni we Uyghurshunas tetqiqatchilarni qattiq qayghugha chömdürdi we ghezeplendürdi.

 “Diyalog fondi” diréktori jon kem (John Kamm) “Diyalog fondi” ning bu heqtiki xewiride, xitay hökümitining Uyghur folklorshunas rahile dawutni ömürlük qamaq jazasigha höküm qilghanliqini “Rehimsiz paji'e, Uyghur xelqi üchün we ilim erkinlikini qedirleydighan barliq kishiler üchün zor yoqitishtur” dégen.

Piroféssor rahile dawutning qizi eqide polatning guwahliqigha asaslan'ghanda rahile dawut 2017-yili 12‏-ayda iz-déreksiz yoqap ketken. 2018-Yili 9-ayda radiyomiz shinjang uniwérsitéti uniwérsal tüzesh qomandanliq merkizidin ehwal igilesh dawamida piroféssor rahile dawut, shinjang uniwérsitéti filologiye institutining sabiq mudiri, piroféssor arslan abdulla we shinjang uniwérsitéti filologiye institutining piroféssori, doktor yétekchisi abdukérim raxman (2020-yili öyde nezerbend astida wapat bolghan) qatarliq dangliq piroféssorlarning tutqun qilin'ghanliqini delilligenidi.

Uningdin bashqa hazirgha qeder radiyomiz teripidin tutulghanliqi yaki lagérlargha, türmilerge qamalghanliqi delillen'gen Uyghur ziyaliyliridin xalmurat ghopur, tashpolat téyip, dilmurat ghopur, abdubesir shüküri, gheyretjan osman, abduqadir jalalidin qatarliq uniwérsitét piroféssorliri؛ abduraxman ebey, yalqun rozi, yasinjan sadiq choghlan, qurban mamut, ablikim hesen, muxter bughra, küresh tahir qatarliq edib we neshriyatchilar bar bolup, éniqsiz melumatlargha qarighanda, xitay hökümiti teripidin tutqun qilin'ghan Uyghur ziyaliylarning sani 300 din ashidiken.

Amérika jorj washin'gton uniwérsitétining piroféssori, “Uyghurlargha qarshi urush” namliq kitabning aptori shan robérts (Sean Roberts) ependi bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qildi. U xitay hökümitining Uyghur kimlikini yoqitish üchün aldi bilen milletning serkilirini tutqun qilghanliqini, bu siyasitini 2014-yili merkizi milletler uniwérsitéti piroféssori ilham toxtini tutushtin bashlighanliqini eskertti. U sözini mundaq dawam qildi: “Bizning Uyghur rayonida körüwatqinimiz <serkilerni yoqitish> déyilidu. Bu xil ehwal adette irqi qirghinchiliqning bashlinishi, dep qarilidu. Bir hökümetning bir milletke qaratqan bu xil siyasiti ashu milletning kimlikini tutup turushqa tesir qilidighan barliq siyasiy, iqtisadi we bashqa her kesiptiki ziyaliylirini yoqitishni meqset qilidu. Bilginimizdek tutqun qilin'ghan ziyaliylar asasen döletning mektepliride, döletning qanun-tüzümige boysun'ghan asasta ishlewatqanlar. Ular peqet öz millitining tarixini, tilini, medeniyitini, edebiyatini oqughuchilirigha yetküzgen we tetqiq qilghan. Bashta mushu sahediki Uyghur ziyaliylar birdin birdin iz-déreksiz ghayib bolushqa bashlidi. Biz ularni lagérgha-türmilerge solidi, dep perez qilishqaniduq. Xitay hökümiti ularni Uyghur jem'iyitidin ayrip lagér-türmilerge solapla boldi qilmastin, ularni nahayiti uzun muddetlik türmige mehkum qilghan. Piroféssor rahile dawut uning bir misali, u ömürlük qamaq jazasigha höküm qiliniptu. ”

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi maw ning 22-séntebir ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida rahile dawutning délosi toghrisida toxtilip, özining u heqte béridighan héchqandaq uchurining yoqlighini, xitayning “Délolarni qanun boyiche bir terep qilidighanliqini” éytqan.

Muxbirimizning 2019-yili xoten'ge qarita élip barghan téléfon ziyaretliri dawamida xoten pédagogika aliy téxnikomining 50 ke yéqin oqutquchi we memuriy xadimlirining tutqunda ikenliki, bularning ichide yéshi 70 tin ashqan pénsiyonérlarningmu barliqi ashkarilan'ghanidi. Emma ularning néme jinayet bilen tutulghanliqi namelum.

Firansiyediki muzika tetqiqatchisi muqeddes mijit xanim Uyghur ziyaliylirining tutqun qilinishi heqqide radiyomizgha söz qilip, xitay hökümitining Uyghur ziyaliylirigha qilghan hujumning peqet Uyghur medeniyitigila qilghan hujum bolmastin, belki pütün milletke qilghan hujum ikenlikini tekitlidi.

Shan robérts ependi bu heqte mundaq dédi: “Ularning-xitayning meqsiti Uyghur kimlikining, medeniyitining dawamlishishini toxtitish, elwette buni xitay hökümiti ochuq-ashkara démeydu. Xitay hökümiti Uyghur kimliki, medeniyitining muhimliqini bilidighan ziyaliylarni yéghiwalghandin kéyin, Uyghur jem'iyitige Uyghur kimlikini eskertip turidighan kishiler qalmaydu. Shunga xitay hökümiti meqsetlik, gherezlik halda Uyghur ziyaliylirini Uyghur xelqidin ayriwetken. Ular bu arqiliq Uyghurlarni pütünley yoqitishqa urunmaqta. Ular éniqla Uyghurlargha qarita medeniyet qirghinchiliqi élip bériwatidu. Rahile dawutni misal qilsaq, uning tetqiqatliri Uyghurlarning öz zéminigha bolghan baghlinishini gewdilendürgen. U tetqiq qilghan qedimki ibadetxanilar, muqeddes bilidighan meqbereler Uyghurlarni kimliki, tarixi we meniwi jehettin zémin'gha baghlighan. ”

Uzun yillardin buyan Uyghur sen'iti, bolupmu Uyghurlarning muzika medeniyiti tetqiqati bilen shughullinip kéliwatqan london uniwérsitéti sherqshunasliq we afriqa instituti (SOAS) ning oqutquchisi raychil xarris xanim radiyomizgha söz qilip, rahile dawutning ömürlük qamaq jazasigha mehkum qilin'ghanliqigha nahayiti qayghurghanliqini bildürdi. U yene mundaq dédi: “Tarixqa qaraydighan bolsaq, bir milletning ziyaliy qatlimidikilerni basturush arqiliq, ashu milletning kimlikini yoqitishqa urunush, heqiqeten ashu milletning kimlikide kirizis peyda qilidu. Shunga bizning bu xil siyasetke qarshi qilalaydighinimiz, muhajirettiki Uyghurlar we bashqa Uyghurlargha yardem qilishni xalaydighanlar ashu tutulup ketken ziyaliylar yazghan kitablarni muhajirette saqlap qilish, ularni oqush, uningdiki mezmunlarni tarqitish, Uyghur tarixini öginish we ögitishtur. ”

Melum bolushiche xitay hökümiti yéqindin buyan özining Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasetlirining amérika qatarliq gherb démokratik döletler hökümetliri we parlaméntliri teripidin “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dep jakarlinishigha qarshi, Uyghur rayonida atalmish qayta terbiyelesh lagérlirining taqalghanliqini, Uyghurlarning xushal-xatirjem yashawatqanliqini küchep teshwiq qilghan.

Emma firansiye agéntliqi muxbirliri ikki hepte burun élan qilghan, yekende élip barghan ziyariti heqqidiki doklatida déyilishiche, ular yekendiki jem'iy 26 tutup turush ornigha barghan we ularning az dégende 10 nining hélihem ochuqluqini körgen. Derwazidiki saqchilar ulargha “Bu dégen türme, bu cheklen'gen rayon” dégen. Muxbirlar bu arqiliq xelq'aragha Uyghur rayonidiki keng kölemlik tutqunning dawam qiliwatqanliqini ashkarilap bergen.

Muqeddes mijit xanim axirda mundaq dédi: “Pütün dunyaning mushundaq bir paji'ege qarapla turushi, toxtitalmighanliqi bek échinishliq. ”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.