Ramizanliq tilekler ichide Uyghurlarning ramizansiz hayati bashlandi

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.03.11
joe-biden-yighin-soz Amérika prézidénti jow baydin yighinda sözlimekte. 2024-Yili 11-mart, nyu hampshér(New Hampshire), amérika.
AP

Esirler boyi Uyghurlarning medeniyet hayatida muhim mezmunlardin bolup kéliwatqan hadisilerning biri, bir ayliq ramizandur. Taki yéqinqi mezgillergiche Uyghurlar dunyaning bashqa jayliridiki musulmanlargha oxshash özige yarisha muwapiq usulda ramizan tutup kelgen idi. Emma xitay hökümitining hazirmu izchil dawam qiliwatqan qirghinchiliqi bashlan'ghan 2016-yilidin bashlap, Uyghurlarning ramizanliq herqandaq pa'aliyiti tedrijiy halda “Diniy ashqunluq” ning ipadisi, dep qarilishqa bashlidi. Bolupmu xitay da'iriliri Uyghur diyarida keng qanat yaydurghan “Ramizan mezgilide tang yorushtin ilgiri qaysi öyning chirighi yoruydighanliqini tekshürüsh”, “Ramizan mezgilide oqughuchilargha heqsiz tamaq we su tarqitish” qatarliq pa'aliyetler minglighan kishilerni lagérgha we türmilerge bend qilghandin buyan, bu hal Uyghur diyarining ichi we téshidiki hemmila kishige tonushluq hadisilerdin bolup qaldi.

 Halbuki, buninggha roshen sélishturma bolidighan hadisilerning biri 2024-yilliq ramizan bashlinish harpisida gherb dunyasidiki rehberlirining bu heqtiki tebrikliri boldi. Birleshken döletler teshkilati (b d t) ning bash katipi antonyo guttéréz (António Guterres) 10-mart küni kechqurun b d t namidin özining ramizanliq tebrikini yollap, dunyaning herqaysi jayliridiki türlük müshkülatlargha duch kéliwatqan musulmanlar jama'itige bolghan ézgü tileklirini ipadilidi. Bolupmu uningdiki “Mushundaq bir sinaq minutlirida ramizan rohi ümidler üchün mayak bolmaqta. Shuningdek bizning ortaq insaniyliqimizni yadimizgha salmaqta” dégen qurlar alahide diqqet qozghidi.

Amérika pirézidénti jow baydénmu 10-mart küni ramizan munasiwiti bilen mexsus bayanat élan qilip, dunyaning herqaysi jayliridiki musulmanlargha öz arzu-tileklirini yollidi. Uning bayanatida dunya musulmanliri duch kéliwatqan nöwettiki qiyin künler qisqiche eskertilish bilen birge amérika teweside “Islam wehimisi” ge qilchimu orun yoqluqi, shuningdek amérika hökümitining musulmanlargha qarshi mezmun alghan herqandaq shekildiki herqandaq urunushlargha qet'iy qarshi turidighanliqi alahide tilgha élindi. Uning bu yilliq bayanatida éniq qilip, “Mushu künlerde azab tartiwatqan musulmanlar jama'itige shuni éytimizki, biz silerni körmektimiz؛ siler üchün du'a qilmaqtimiz, shuningdek mushu xasiyetlik ayda silerge amanliq, saqliq we beriket tileymiz” déyildi.

Amérika pirézidénti jow baydén'gha oxshap kétidighan ramizanliq tebrikler yene kanada bash ministiri jastin trudu (Justin Trudeau) ning hökümet tor bétidimu élan qilindi hemde kanadadiki ikki milyon'gha yéqin musulmanlar jama'itige, shuningdek dunyaning bashqa jayliridiki musulmanlargha ramizanliq salam yollandi. Gérmaniye bash ministiri olaf shultiz (Olaf Scholz) mu ramizan harpisida mushu xildiki tebrik widiyosini yollidi hemde özining musulmanlar dunyasigha bolghan hörmitini ipadilidi.

Shu qatarda türkiye pirézidénti rejeb tayyib erdoghanning ramizanliq tebrikige yandash halda ramizanliq bayanat élan qilghan türkiye diniy ishlar ministiri eli erbash (Ali Erbaş) alahide qilip, “Sherqiy türkistandiki azab chékiwatqan, zulumgha uchrawatqan we qiyin-qistaqta yashawatqan musulman qérindashlirimizgha ramizanliq tileklirimiz yar bolsun” dédi.

Halbuki, nechche on milyonlighan sandiki musulmanlar jama'iti yashawatqan xitay teweside aldinqi yillargha oxshashla 2024-yilliq ramizan toghrisida héchqandaq sözning bolghanliqi melum emes. Hetta xitaydiki “Xitay memliketlik islam dini jem'iyiti” ning tor bétidimu ramizan heqqide héchqandaq mezmun közge chéliqmaydu. Eksiche, tor betning choqqisigha köpligen islam ölimaliri “Saxta hedis” dep höküm qilghan “Ilim chinda bolsimu bérip ögininglar” dégen qurlarning chaplap qoyulghanliqi diqqet qozghaydu. Buninggha roshen sélishturma bolidighan birdin-bir bayanat amérika qoshma ishtatliri (a q sh) ning béyjingdiki bash elchisi nikolas burnis (Nicholas Burns) ning ramizanliq yazma tebriki, déyish mumkin. Buningda u qisqiche qilip, “Xitayda we dunyaning bashqa jaylirida ramizan ötküzidighan barliq kishilerge ramizanliq salam yollaymen” deydu.

Ejeblinerliki shuki, yéqinda ayaghlashqan “Ikki yighin” ning axirqi künide xitay merkiziy téléwiziye istansisining xelq'ara bölümi bolghan CGTN ning muxbiri li jingjingning Uyghur diyaridiki partiye sékrétari ma shingrüydin xitay kompartiyesining yéqin kelgüsidiki siyasiy pilanliri heqqide so'al sorishi hésablinidu. Ma shingrüy bu heqte söz qilip, shi jinping yolyoruq bergen “Yéngi dewrdiki shinjangni idare qilish istratégiyesini qet'iy izchillashturup, her millet xelqige güzel we bixeter hayatliq makani yaritidighanliqi” ni tekitligen.

Ma shingrüyning bu sözliri Uyghur diyarida hazirghiche özgermestin dawam qiliwatqan qirghinchiliq siyasitining, jümlidin “Islam dinini xitaychilashturush” we “Ashqunluqqa qarshi turush” niqabliri astida Uyghurlardiki diniy étiqadni pak-pakize yoqitish urunushining yéqin kelgüsidimu eynen ijra bolidighanliqidin bésharet, dep qariliwatqanliqi melum. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa bu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilghanda bu nuqtini alahide eskertti.

Washin'gton shehiridiki “Uyghur herikiti” teshkilatining re'isi roshen abbasmu bu toghrisida ashu xildiki qarashqa mayil. Uning pikriche, ötken yillardin buyan dunya rehberlirining xitay heqqidiki xata qarashni dawam qilishi hemde xitayning Uyghurlargha qarshi zulumlirigha süküt qilishi, mahiyette xitayning xorikini bekla ashuruwetken amillarning biri. U mushu ehwallarni eskertip, hélihem bolsimu buninggha qarshi téximu emeliy tedbirlerni élish lazimliqini tilgha aldi.

Ramizan yétip kélishning aldi-keynide Uyghur diyaridin melum boluwatqan türlük uchurlar Uyghur ösmürlirining we chonglarning birdek “Jungxu'a ortaq kimliki chüshenchisi” siyasiti boyiche xitaylargha xas milliy bayramlarni tebrikleshke mejburliniwatqanliqini, xitay hökümitining nezeride nöwettiki xitaylashturush basquchining téxi ular razi bolghudek derijige barmighanliqini körsitiwatqanliqi melum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.