Reyhan eset: xitayning chégra halqighan basturushigha taqabil turidighan xelq'araliq qanun chiqirish texirsiz ishtur

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.01.26
atlantic-council-atlantik-kengishi-reyhan-eset.jpg Nyu-york shehiridiki dangliq aqillar merkezlirining biri bolghan atlantik kéngishi (Atlantic Council) chaqirghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighinigha atlantik kéngishining tetqiqatchisi, kishilik hoquq mesililiri adwokati reyhan es'et riyasetchilik qildi. 2022-Yili 19-séntebir.
atlanticcouncil.org

Xitay hökümiti yéqinqi yillarda irqi qirghinchiliq jinayitini pash qiliwatqan Uyghur we qazaq guwahchilargha dawamliq tehdit sélip kelmekte.

Amérikida yashaydighan Uyghurlar, shundaqla xitay öktichiliri xitay hökümitining chégra halqighan ziyankeshlikige uchrighanliqi seweblik, amérikadiki fédératsiye tekshürüsh idarisi 2024-yili 22-yanwar küni buninggha munasiwetlik mexsus alaqilishish qollanmisini tarqatqan.

Qollanmidiki uqturushta, téksas shitatida xitay kompartiyesige qarshi söz qiliwatqan amérikaliq xitaylar we ularning a'ilisige xitayning tor hujumi arqiliq parakendichilik sélishi mumkinliki éytilghan hemde bu tehditlerge yoluqquchilar üchün qiziq liniyelik téléfon we bezi mudapi'e körsetmiliri bérilgen.

Buning aldida xitayning dölet halqighan basturushlirigha qarshi muhapizetchiler teshkilatimu özini qoghdash körsetmisini Uyghur yéziqida élan qilghanidi. Bu teshkilatning bashliqi lawra hart (Laura Harth) xanim ötken yil 9-ayning12-küni X da hembehirligen bu körsetmide, yalghuz amérikidila emes kanada, en'gliye, firansiye, bélgiye we awstraliye qatarliq döletlerning qanunliridin we qanuniy organliridin paydilinip, xitayning chégra halqighan basturushlirigha taqabil turushning yolliri körsitilgen we alaqilishish nomurliri bérilgenidi.

 Ilgiri amérikida pa'aliyet qiliwatqan amérika Uyghur birleshmisi, Uyghur kishilik hoquq qurulushi qatarliq teshkilatlar, amérika fédératsiye tekshürüsh idarisining xadimliri we adwokatlirini teklip qilip, amérika we bashqa jaylardiki Uyghur jama'itige küp qétim neq meydanda we torda terbiyelesh kurslirini orunlashturghanidi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi elfidar xanim ziyaritimizni qobul qilip, xitayning yéqinqi mezgillerde washin'gton we uning etrapida yashawatqan Uyghurlarni nishan qilghan tehditlirining köp yüz bériwatqanliqini bildürdi.

 Elfidarning qarishiche, yéqinqi yillarda türme-lagérlardiki uruq-tughqanliri üchün awaz chiqarghan Uyghurlarning jimip kétishi xitayning ularni nishan qilghan tehditliri we bésimining tesiridin iken. U, “Bu xil ziyankeshlikke taqabil turushning yoli peqet bu bésimgha bash egmey, uni pash qilish” dep eskertti.

 En'gliyediki shéfild hallam uniwérsitéti sherqiy asiya tetqiqat institutining léktori dawid tobin (David Tobin) we musteqil tetqiqatchi niyrula elima (Nyrola Elima) birlikte teyyarlighan “Xitayning dölet halqighan basturushigha uchrawatqan Uyghurlar” namliq doklati bultur 4-ayda élan qilin'ghandin kéyin küchlük diqqet qozghighanidi. En'gliye, türkiye we tayland qatarliq döletlerde yashawatqan 200 din artuq kishini ziyaret qilish arqiliq teyyarlan'ghan bu doklatta, xitayning chégra halqighan bésimining kölimi yorutup bérilgen bolup,

 Xitay hökümitining ilgiri peqet öktichi hem pa'aliyetchi Uyghurlarni nishan qilghan bolsa, hazir Uyghurlarning hemmisini teqibke éliwatqanliqi körsitip bérilgen. Doklattin melum bolushiche, xitay hökümitining bésim qilish usuli muhajirettiki Uyghurlargha tehdit sélish, yurtidiki ata-ana we yéqinlirini görüge éliwélish bilenla cheklenmigen؛ belki ularni ündidar arqiliq a'ilisidikiler bilen körüshtürüsh, maddiy jehettin qiziqturush usulini qollinip, “Eger sen déginimizge könseng, bizmu sanga yaxshiliq qilimiz” dégendek taktikilarnimu ishletken.

  Amérikadiki qelbinur ghéni xitayning chégra halqighan tehditige uchrighan Uyghurlarning biri. U ilgiri radiyomiz we bashqa metbu'atlargha xitay dölet xewpsizliki da'irilirining uningdin ijtima'iy taratqularda élan qilghan uchurlirini öchürüwétishni telep qilghanliqini pash qilghanidi.

Qelbinur ghénining cherchen nahiyesidiki bir bashlan'ghuch mektepning oqutquchisi bolghan hedisi renagül ghéni 2018‏-yili lagérgha élip kétilip, ikki yilning aldida 17 yil késiwétilgen. Uning dadisi tügep ketkende namaz oqughanliqi üchün 7 yil, diniy kitab saqlighanliqi üchün 10 yil késilgenliki melum.

-25 Yanwar küni ziyaritimizni qobul qilghan qelbinur ghenining éytishiche, u erkin asiya radiyosi qatarliq metbu'atlargha bayin'gholin oblastliq dölet xewpsizliki idarisidikilerning qilmishlirini pash qilghandin kéyinla, ular parakendilik sélishni toxtatqan.

 Amérikadiki xitay közetchiliridin chén pokung xitay da'irilirining chégra halqighan basturushi heqqide toxtilip mundaq dédi:

 “Toghra, amérikida xitay öktichi küchler, Uyghur we tibetler toxtimay xitayning mushu xil chégra halqighan basturush we ziyankeshlikige dawamliq uchrap kelmekte. Amérika fédératsiye tekshürüsh idarisi qatarliq qanun organliri xéli burunla buninggha taqabil turidighan we uning ziyankeshlikige uchrighuchilarni qoghdaydighan qanun we tedbirlerni élishi kérek idi. Xitay özining hakimmutleq siyasiti we zulumlirini dölet ichide yürgüzüpla qalmay, buni chet'ellergiche kéngeytmekte. Ziyankeshlikige uchrighuchilarni qoghdash toghruluq tedbir qollan'ghanda, xitayning chégra halqighan qanunsiz heriketlirini melum derijide bolsimu chekligili bolidu. ”

 Xewerlerdin melum bolghinidek, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishining 23-yanwar jenwede bashlan'ghan “Xitayning kishilik hoquq weziyitige qerellik qarap chiqish yighini” da, amérika bashchiliqidiki gherb elliri wekilliri xitayning kishilik hoquq weziyitige bolghan endishilirini bildürgen؛ bolupmu Uyghurlargha qaratqan mu'amilisige bolghan endishini otturigha qoyushqan we xitayni küchlük tenqid qilghan.

Amérikaning b d t kishilik hoquq kéngishidiki elchisi mishél teylor (Michèle Taylor) xanim xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayitining hélihem dawamlishiwatqanliqi yene bir qétim tekitlen'gen bolup, xitayning chégra halqighan basturushliri mesilisinimu alahide eskertken.

U mundaq dégen: “Biz shinjangda dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlerni, pütün xitay miqyasida, jümlidin ichki mongghul, tibette yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini, shundaqla chet ellerdiki shexslerni jimiqturush üchün yürgüzülüwatqan basturushlarni eyibleymiz. ”

 Amérika wekilining bayanati amérikaning jenwede turushluq wekiller ömikining resmiy tor bétide hemde mishél teylor xanimning “X” tiki tor bétide Uyghur til-yéziqidimu élan qilin'ghan.

Jenwede dawamlishiwatqan b d t kishilik hoquq kéngishi yighinigha qatniship, -24 yanwar nyu-yorkqa qaytip kelgen adwokat reyhan eset xanim, jenwediki yighin jeryanida xitayning xelq'aragha kéngeygen basturush qilmishliri we uninggha qandaq qarshi turush témilirida muzakiriler bolghanliqini bildürdi. U radiyomizgha qilghan sözide, amérika fédératsiye tekshürüsh idarisi amérikidiki ziyankeshlik obyéktlirini qoghdighini bilen ularning wetinidiki a'ilisini qoghdashqa qurbi yetmeydighanliqidek bir boshluq barliqni eskertip mundaq dédi: “Amérikida yaki chet'ellerdiki pa'aliyetlirimiz üchün wetende qalghan uruq-tughqanlirimizning jazalinishini qobul qilghili bolmaydu. Xitayning xelq'aradiki chégra halqighan basturush qilmishlirining aldini élish üchün, mexsus we küchlük qanun chiqirish tolimu texirsiz bir ishtur”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.