Мутәхәссисләр: русийә-украина вәзийити қазақистан иқтисадиға сәлбий тәсир қилиду

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022.04.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Мутәхәссисләр: русийә-украина вәзийити қазақистан иқтисадиға сәлбий тәсир қилиду Украинаниң мариупул шәһридики харабилиққа айланған бир олтурақ бинасиға есилған украина байриғи. 2022-Йили 14-апрел.
Reuters

Русийә армийәси украинаға қарши зор көләмлик һәрбий таҗавузлуқ билән бастуруп киргәндин буян америка башчилиқидики ғәрб дөләтлириниң русийәгә ембарго йүргүзүп келиватқанлиқи мәлум.  Әнә шуниңдин кейин, илгири, йәни совет дәвридә русийә билән бир иттипақ мәмликәттә биргә болған қазақистан,   қирғизистан, өзбекистан, таҗикистан, түркмәнистан җумһурийәтлири  русийәгә қарши қаритилған ембарголарниң өзлириниң иқтисадиға сәлбий тәсир йәткүзүшидин қаттиқ әндишә қилғаниди. Чүнки бу дөләтләрниң русийә билән болған сода-иқтисадий алақилири наһайити қоюқ болған. Болупму оттура асия җумһурийәтлири импорт қилидиған таварларниң салмақлиқ қисми русийәгә тоғра келидикән.

Оттура асия мәтбуатлирида елан қилиниватқан хәвәрләрдин мәлум болушичә, һазирқи вақитта украинадики уруш һәрикәтлири вә ғәрбниң русийәгә йүргүзүватқан ембарголири мәркизий асия мәмликәтлириниң иқтисадиғиму сәлбий тәсир йәткүзмәктә.

Қазақистанниң “форбес” тор журнилида елан қилинған “дуня банкиси: украинадики уруш явропа вә мәркизий асия әллиригә зәрбә болиду” намлиқ мақалида ейтилишичә, дуня банкиси 10-апрелда мәхсус хәвәр елан қилип, униңда явропа вә мәркизий асияниң иқтисадиға баһа бәргән. Униңда дейилишичә, мәзкур районниң иқтисади бу йил 4.1 Пирсәнт кемийидикән. Бу, икки йил мабәйнидики иккинчи нөвәтлик кемийиш болуп, дәсләптә буниңға корона вируси вабаси сәвәб болған. Иқтисадий кризис хам әшя , малийә, сода вә көчмәнләр саһәлиридә йүз бәргән болуп, бу, мәмликәтләр арисидики бир-биригә болған ишәнчкә сәлбий тәсирләрни йәткүзгән. Буниңдин биринчи нөвәттә русийә вә украина, шуниңдәк беларусийә, қирғизистан, молдова вә таҗикистанниң зәрдаб чекидиғанлиқи оттуриға қоюлмақта.

Мақалида дуня банкисиниң явропа вә мәркизий асия бойичә баш иқтисадчиси асли демиргуч-кунтниң бу һәқтики қариши нәқил кәлтүрүлгән. У украинадики урушниң вә корона вируси вабасиниң иқтисадқа кәң көләмдә зиян йәткүзидиғанлиқини әскәрткән. Униң ейтишичә, мәзкур район мәмликәтлири өзлириниң ички иқтисадиниң барлиқ саһәлирини мустәһкәмләп, болупму аһалиниң аҗиз қатламлириниң, шу җүмлидин көчмәнләрниң мәнпәәтлирини қоғдашқа алаһидә диққәт бөлүши лазим икән. Уруш сәвәбидин нефит баһасиниң өсүши енергийә бихәтәрликини тәминләшниң зөрүрлүкини кәлтүрүп чиқарған.

Русийә-украина уруши вә русийәгә йүргүзүлүватқан ембарголар оттура асиядики алдинқи қатарлиқ мәмликәтләрниң бири һесаблинип кәлгән қазақистан иқтисадиға қандақ тәсир йәткүзиду?

Р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң йетәкчи илмий хадими, мәркизий асия бойичә тонулған мутәхәссис еркин байдароф мундақ деди: “давамлишиватқан уруш, йәни русийәниң украинаға қарши басқунчилиқи пәқәт қазақистан иқтисадиғила әмәс, бәлки қазақистандики  иҗтимаий-сиясий вәзийәткиму сәлбий тәсир қилиду. Көп милләтлик мәмликәт болған қазақистан вә униң пуқралири мәзкур аталмиш <һәрбий оператсийәни> һәр хил чүшиниду. Әгәр ениқ қазақистан иқтисадиға болған тәсиригә тохталсақ, русийәгә қаритилған иқтисадий вә сиясий ембарголар шу җүмлидин қазақистан иқтисадиғиму тегиду. Бир <явро-асия иқтисадий бошлуқиға> әза болушниң өзила вәзийәтниң қазақистан иқтисадиға сәлбий тәсир қилидиғанлиқини көрситип турупту. Қазақистан русийә иқтисади үчүн ғәрб базириниң өзигә хас хусусийәткә игә <алмаштурғучиси> болалайду һәм болуши керәк. Русийә таварлири көплигән қазақистан таварлириниң риқабәтчисигә айланмақта. Буниң ахири немигә елип келишини тәсәввур қилишму мумкин әмәс. Һазир ениқ қазақистан иқтисадиниң биваситә қайси саһәлиригә сәлбий тәсир йәткүзидиғанлиқини ейталмаймән. Бу иқтисад мутәхәссислири ениқлайдиған мәсилә”.

Сиясәтшунас пйотр своик әпәнди мундақ деди: “қазақистанниң барлиқ експортиниң мутләқ көп қисми русийә алақә йоллири арқилиқ өтиду. Униң импортиниң көп қисмиму русийә билән бағлинишлиқ.

Демәк қазақистан иқтисадий җәһәттин һәм експорт һәм импорт арқилиқ русийәгә мәһкәм бағланған. Әмма қазақистан експорти ембарголар тәсиригә учримиди. Мубада қазақистан русийә мәнпәәтлиригә қарши турмаймайдиған болса, у чағда қазақистан өз пайдисиға игә болиду. Йеқин аридики бир нәччә ай ичидә вәзийәт шундақ болидуки, қазақистанниң һәм експорти һәм импорти сақлинип, сәлбий һадисиләр йүз бәрмәйду. Қазақистанниң иқтисади болса, русийәгә қариғанда хели төвән. Униң иқтисадида барлиқ нәрсә адәттикидәк, йәни хам әшя сетилип, тәйяр тавар сетивелиниду. Шуниңдәк йеқин арида русийә иқтисади көп қийинчилиқларға дуч кәлсә, қазақистанда мунчилик еғирчилиқ йүз бәрмәйду. Әмма бир-икки йилдин кейин бүгүнки йүз бериватқан вәқәләр қазақистан иқтисадиға хели чоң қийинчилиқларни елип келиши мумкин”. 

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди русийә вә украина уруши ақивәтлириниң оттура асияға, җүмлидин қазақистанға йетип кәлгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “қазақистанниң чәтәлдин алидиған импортиниң 40 пирсәнти русийәгә тоғра келиду. Шуниң билән русийә арисида җиқ мәсилиләр чиқти. Униң үстигә қазақистан явропаға нефитни русийә арқилиқ чиқиратти.  Омумән дуня банкиси, хәлқара сода тәшкилатлири қазақистан иқтисадиниң, йәни дөләтниң бир йиллиқ ички ишләп чиқириш омумий қиммити бир йерим-икки пирсәнт төвәнләйдиғанлиқини тәхминләп, елан қилди. Таварлар, йемәк-ичмәкләр қиммәтләватиду. Қазақистанниң тәңгиси пахаллишиватиду. Сода йоли бузулди. Мәркизий асия дөләтлиридин асасән қазақистан вә қирғизистан көпрәк зиян тартиду”.

Қәһриман ғоҗамбәрди йәнә  украина тоқунушиниң пәқәт мәмликәтләр иқтисадиғила әмәс, уйғур вәзийитигиму сәлбий тәсир йәткүзүватқанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “уйғур мәсилиси бурунқидәк, 2021-йили я болмиса бу йил биринчи айда болғандәк  һөкүмәтләрниң, президент я болмиса парламентларниң күн тәртипидә болуп, сәккиз дөләт арқа-арқидин хитайниң уйғурларға қаратқан қирғинчилиқ сияситини, бир милләт сүпитидә йоқ қилишқа қаратқан сияситини ирқий қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәт дәп қарар алған. Мушу уруш башланғандин буян ундақ қарарлар елинмиди. Дуня уйғур қурултийи ахирқи вақитларда көп дөләтләрни арилап чиқти. Ғәрб дөләтлириниң парламентлиридики уйғур достлуқ гуруппилири, уйғур мәсилисини қоллайдиғанларму күч чиқириватиду. Әмма буниң һәммиси бурунқидәк дөләт, һөкүмәт, парламент рәһбәрлириниң биваситә диққитидә әмәс. Һәммә мәсилә русийә-украина уруши, кризисни тохтитиш әтрапида болуватиду. Уйғур мәсилисигә зиян болуватиду”.

Қәһриман ғоҗамбәрди долқун әйса башлиқ дуня уйғур қурултийи вә башқиму уйғур тәшкилатлириниң пүтүн күчи билән, актип, бурунқидинму тиришип һәрикәт қилиш, уйғур мәсилисини давамлиқ вә һәртәрәплимә көтүрүш керәкликини тәкитлиди. У йәнә коммунистик хитайниң пүткүл дуняға тәһдит селиватқан, кәлгүсидә чоң апәт елип келидиған бир дөләт болғанлиқтин уйғур мәсилисигә болған диққәтниңму күчийиш лазимлиқини билдүрди.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, русийә-украина вәзийити қазақистанниң қошна өзбекистан билән болған сода мунасивәтлиригиму сәлбий тәсир йәткүзмәктә. 15-Апрелдин тартип қазақистан өзбекистанға импорт қилинидиған буғдай вә унни чәкләп, йиллиқ норма қоймақчи. Бу йил өзбекистан қазақистандин 100 миң тонна ашлиқ сетивелишни пиланлиғаникән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.